Κυριακή, 18 Αυγούστου 2013

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ



Επειδή κανένας δεν έχει δικαίωμα να σε προσβάλλει ή να σε μειώνει , η θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Gardner ανατρέπει κάθε προκατάληψη!


H θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης

H θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης δεν είναι καινούρια, καθώς μετράει σχεδόν 30 χρόνια αναγνώρισης από την επιστημονική κοινότητα. Βεβαίως όταν ο εμπνευστής της, ο Howard Gardner καθηγητής ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Harvard, είπε το 1983: «Κύριοι, ξεχάστε όσα ξέρετε, δεν υπάρχει ένα είδος νοημοσύνης, αλλά εφτά», όλοι τον κοίταξαν με απορία.






Η θεωρία της πολλαπλής νοημοσύνης του Howard Gardner

Σύμφωνα με τον Gardner, η νοημοσύνη δεν είναι μια μοναδική και ενιαία οντότητα, αλλά αποτελείται από ξεχωριστές, διακριτές και ανεξάρτητες μονάδες. Τα οκτώ είδη νοημοσύνης που πρότεινε είναι τα εξής:





   1. Γλωσσική νοημοσύνη


      dimosiografos.jpegΕίναι σχετική με τις λέξεις, τη γλώσσα και το πώς συνδυάζονται οι προτάσεις μεταξύ τους για να εκφράσουν ιδέες. Όσοι έχουν ανεπτυγμένη γλωσσική νοημοσύνη, είναι ευαίσθητοι στη σημασία των λέξεων, αλλά και στο πώς ακούγονται. Προτεινόμενα επαγγέλματα: συγγραφέας, ποιητής, δημοσιογράφος, πωλητής, μεταφραστής.


   2. Μαθηματικο-λογική νοημοσύνη


      polygona.jpegΑφορά τις σχέσεις αιτιών και αποτελεσμάτων και λύσεις προβλημάτων. Όσοι έχουν ανεπτυγμένη λογικομαθηματική νοημοσύνη, λειτουργούν με δεδομένα και λειτουργούν με πρακτικό, αλλά και δημιουργικό τρόπο.
Προτεινόμενα επαγγέλματα: φυσικός, βιολόγος, δικηγόρος, προγραμματιστής, μαθηματικός.


   3. Μουσική νοημοσύνη


      violi.jpegΕίναι σχετική με ήχους, ρυθμούς και μελωδίες. Η σκέψη περνά μέσα από το φίλτρο της μουσικότητας, γι' αυτό και υπάρχει στενή σχέση μεταξύ της μουσικής, των συναισθημάτων και της αντίληψης του κόσμου.
Προτεινόμενα επαγγέλματα: μουσικός, ηχολήπτης, μουσικολόγος, μαέστρος, συνθέτης, στιχουργός.



  4. Χωροταξική νοημοσύνη
                fotografos.jpeg

Υπάρχει η τάση να σκεφτόμαστε με εικόνες και μπορούμε να σχηματίσουμε νοητικά μοντέλα του κόσμου στο μυαλό μας. Τα άτομα με ανεπτυγμένη χωρική νοημοσύνη προσανατολίζονται καλά στο χώρο και μπορούν π.χ. να χωρέσουν πολλά πράγματα σε κάποιο χώρο. Προτεινόμενα επαγγέλματα: φωτογράφος, καλλιτέχνης, σχεδιαστής, αρχιτέκτονας, πολιτικός μηχανικός, κατασκευαστής.


   5. Σωματική-κιναισθητική νοημοσύνη


     ekkinisi_athliton.jpegΌσοι έχουν ανεπτυγμένη κιναισθητική νοημοσύνη, σκέφτονται μέσω της κίνησης και χρησιμοποιούν το σώμα τους με επιδέξιο και εκφραστικό τρόπο. Προτεινόμενα επαγγέλματα: αθλητής, χορευτής, ηθοποιός, φυσιοθεραπευτής, χειρούργος


   6. Διαπροσωπική νοημοσύνη


      daskala_se_taxi.jpegΕίναι απαραίτητη στην αλληλεπίδραση με άλλα άτομα, στην κατανόηση κοινωνικών καταστάσεων και στην πρόβλεψη κοινωνικών συνεπειών. Προτεινόμενα επαγγέλματα: πολιτικός, ψυχολόγος, νοσοκόμα, δάσκαλος




   7. Ενδοπροσωπική νοημοσύνη
     
piolots.jpeg
Αναφέρεται στην κατανόηση και τη γνώση του εαυτού μας. Τα άτομα με ανεπτυγμένη ενδοπροσωπική νοημοσύνη δουλεύουν πολύ στη βελτίωση της συμπεριφοράς τους κι ενδιαφέρονται στο πώς αυτή επιδρά στην ψυχολογία των γύρω τους. Προτεινόμενα επαγγέλματα: ψυχολόγος, δάσκαλος, πιλότος, χοροθεραπευτής, δραματοθεραπευτής


   8. Νατουραλιστική νοημοσύνη

      astronomos.jpegΣυνδέεται με την ικανότητα αναγνώρισης των φυσικών μορφών και την τάση επικοινωνίας με τη φύση και τα ζώα. Τα άτομα με ανεπτυγμένη νατουραλιστική νοημοσύνη κατανοούν τα μοτίβα της ζωής και τις φυσικές δυνάμεις. Προτεινόμενα επαγγέλματα: βιολόγος, μετεωρολόγος, αγρότης, αστρονόμης, θεραπευτής εναλλακτικής ιατρικής

Κανένας μας δεν έχει μόνο ένα είδος νοημοσύνης. Καθένας από μας διαθέτει και τα οκτώ, απλά κάποια από αυτά τυχαίνει να τα αναπτύξει περισσότερο, ανάλογα με τα ενδιαφέροντά του.

 

Επομένως δεν υπάρχει χαζός ή ανίκανος μαθητής αλλά μόνο στερεότυπα και ετικέτες.
 Να σχολιάσετε την παραπάνω άποψη στηριζόμενοι στα στοιχεία της θεωρίας της πολλαπλής νοημοσύνης .
Να διεξάγετε μια μικρή έρευνα με τη μορφή ερωτηματολογίου με αφορμή τη συχνή διάκριση των μαθητών σε καλούς και κακούς μαθητές.






Α.Το άγχος ως φυσιολογική  παράμετρος του αναπτυσσόμενου ατόμου

ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 


ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ


•Πτώση της σχολικής απόδοσης
 Δυσλειτουργία στις κοινωνικές σχέσεις
Χαμηλή εκτίμηση και κοινωνική απομόνωση

 ΕΦΗΒΕΙΑ ΚΑΙ ΑΓΧΟΣ
Ελεύθερο-επιπλέον άγχος (free-floating anxiety): πρόκειται για μια διάχυτη ψυχική αίσθηση η οποία υπάρχει χωρίς να συνδέεται με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή κατάσταση. Συνοδεύεται από αίσθηση αποπροσωποποίησης δηλαδή αβεβαιότητα σε σχέση με την προσωπική ταυτότητα και την ακαιρεότητα του σώματος.
Μορφές άγχους
1)Separation anxiety disorder(διαταραχή  άγχους αποχωρισμού)
 ) Generalized anxiety disorder (γενικευμένη αγχώδης διαταραχή)
3) Specific phobia(ειδική φοβία)
4) Panic disorder with and without agoraphobia (διαταραχή πανικού με ή  χωρίς αγοραφοβία).
5) Agoraphobia without panic disorder.
6)Οbsessive-compulsive disorder(ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή)
7) Posttraumatic stress disorder (Διαταραχή Μετατραυματικού Στρές )
8) Social phobia(κοινωνική  φοβία).
9) Selective Mutism(εκλεκτική  αλαλία)
 






Δευτέρα, 12 Αυγούστου 2013



ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΑΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ
Γ. ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ (σελ. 42-54)

1.      Το αγροτικό ζήτημα




ραγδαίες εξελίξεις       
πιέσεις στον αγροτικό χώρο που κυριαρχούσε παραγωγικά και οικονομικά ως τον 19ο αι.

βιομηχανική επανάσταση     
αλλαγές στον «δυτικό κόσμο»

διαφορές της Ελλάδας
  • η κατοχή γης παύει να είναι πηγή εξουσίας
  • μεταρρυθμίσεις:
κατάργηση μεγαλοϊδιοκτησίας, μικρές παραγωγικές μονάδες, νέες συνθήκες.




Διαφορές Ελλάδας από άλλα ευρωπαϊκά και βαλκανικά κράτη.
Προοδευτική διανομή κτημάτων μετά την επανάσταση 1821-28              
              πλήθος αγροτών με μικρές και μεσαίες ιδιοκτησίες.
διεύρυνση
  • Επτάνησα 1864.
  • Θεσσαλία 1881. Τα τσιφλίκια αγοράζονται από πλούσιους Έλληνες που εκμεταλλεύονται την κατάσταση (κολίγοι, δασμοί, τεχνητές ελλείψεις)

Νόμοι 1907: απαλλοτρίωση, διανομή σε ακτήμονες
Δυσκολία εφαρμογής οδηγεί σε εντάσεις, Κιλελέρ 1910.
Νέα εμπλοκή μετά τους βαλκανικούς (ενσωμάτωση Μακεδονίας, μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες μεγάλων εκτάσεων)






Χρόνια «διχασμού». Αποφασιστικά βήματα για τη λύση του αγροτικού ζητήματος.
1917 κυβέρνηση Βενιζέλου: στόχοι
πολλαπλασιασμός ιδιοκτησιών
αποκατάσταση προσφύγων







Επιτυχής αναδιανομή.

·         85% καλλιεργήσιμων εδαφών στη Μακεδονία
·         68% καλλιεργήσιμων εδαφών στη Θεσσαλία
Πίεση προσφυγικού προβλήματος ολοκλήρωση αγροτικής μεταρρύθμισης.
Η αγροτική οικονομία σε καθεστώς μικροϊδιοκτησίας
νέα κατάσταση, νέα προβλήματα (πώληση παραγωγής)
Αγροτική Τράπεζα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1) Ποιες πιέσεις δέχτηκε ο αγροτικός χώρος μετά τη βιομηχανική επανάσταση; (σελ 42 1παρ.)
2) Ορισμός της αγροτικής μεταρρύθμισης
3) Γιατί στην Ελλάδα το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας δεν είχε την ίδια ένταση με την Ευρώπη;
4) Πώς αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα της έγγειας ιδιοκτησίας μέχρι το 1864; ( σελ 42 "αργότερα....τεχνητές ελλείψεις."
5) Πώς εξελίχτηκε το αγροτικό ζήτημα τον 20αιώνα ως το 1913;
6) Πότε ολοκληρώθηκε η αγροτική μεταρρύθμιση;(σελ 43 τελευταία παράγραφος)





  1. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος


Διαφορές Ελλάδας με ευρωπαϊκές και γειτονικές χώρες.
Στο τέλος 19ου υπάρχουν σοσιαλιστικές ομάδες με μικρή κοινωνική και πολιτική επιρροή.
Λόγοι
1.      Απουσία βιομηχανίας (βιομηχανικών εργατών)
2.      Εργασία αλλοδαπών στα δημόσια έργα
3.      (εξαίρεση τα μεταλλεία)
4.      Μεγάλη ιδέα: εμποδίζει την ανάπτυξη ταξικής ιδεολογίας

Τέλος βαλκανικών πολέμων.  Ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης.
Πόλη με βιομηχανικό υπόβαθρο
Με κοσμοπολίτικο χαρακτήρα.
Φεντερασιόν
Εβραϊκή κοινότητα
Διάδοση σοσιαλιστικής και εργατικής ιδεολογίας

Α΄ παγκόσμιος πόλεμος:
·         Πιέσεις προς την ελληνική κοινωνία
·         Εμπλοκή σε διεθνείς υποθέσεις
·         Ρωσική επανάσταση
Ωρίμανση εργατικού κινήματος
Ίδρυση ΓΣΕΕ, ΣΕΚΕ, ΚΚΕ



ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ


1) Γιατί στην  Ελλάδα οι σοσιαλιστικές ομάδες είχαν μικρή πολιτική επιρροή;
2) Ποιο γεγονός αποτέλεσε ορόσημο για το εργατικό κίνημα; (σελ 46 Η κατάσταση.....στη χώρα.) 
3) Γιατί το εργατικό κίμημα οδηγήθηκε σε ωρίμανση κατά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο;(σελ 46 "Στη διάρκεια  του .......σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας.)
  1. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910 - 1922


1910-1922 συνεχής πολεμική ετοιμότητα
Βενιζελισμός.
Οικονομία: το κράτος είναι έκφραση και ανάπτυξη του ελληνισμού
Δηλαδή: επιδίωξη ενσωμάτωσης νέων εδαφών ώστε να διεκδικήσει νέα θέση στον κόσμο
Προϋποθέσεις:
  • Θεσμικός εκσυγχρονισμός
  • Ανάπτυξη παραγωγικών δυνάμεων

Ο Βενιζέλος εκφράζει:
1.  Την ελληνική αστική τάξη που στοχεύει στη πλήρη πολιτική της κυριαρχία εκεί που κυριαρχούσε οικονομικά
2.  Τους Έλληνες του εξωτερικού που ζητούσαν μια ισχυρή Ελλάδα να τους προστατεύει
Εμφάνιση πολλών εθνικιστικών κινημάτων.
για την Ελλάδα:
· η μεγάλη ιδέα
· και ο εκσυγχρονισμός του κράτους
ήταν τα ερείσματα για τη διεκδίκηση της μεγάλης Ελλάδας
Πλεονασματικοί προϋπολογισμοί παρά τις πολεμικές δαπάνες





1910, εμφανής πρόοδος οικονομίας.
Αντιμετώπιση αγροτικής κρίσης
ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ
Εκτόνωση κοινωνικών εντάσεων
Ενίσχυση οικονομίας με εισροή συναλλάγματος

Οι βαλκανικοί πόλεμοι δεν κλονίζουν την οικονομία

Κέρδη Ελλάδας:
1.        Ενσωμάτωση πλουσίων περιοχών (Ήπειρος, Μακεδονία, νησιά Αιγαίου, Κρήτη) αύξηση εδαφών κατά 70% (από 65χιλ σε 108χιλ km2)
2.      Αύξηση πληθυσμού κατά 80% (από 2.700.000 σε 4.800.000 κατοίκους)
3.      Νέες οικονομικές προοπτικές: άριστες προοπτικές για τη γεωργία.
Πρόβλημα: παρουσία μειονοτήτων (πχ Ήπειρος, 166.000 Έλληνες, 38.000 μουσουλμάνοι)
Η Ελλάδα γίνεται υπολογίσιμη δύναμη






4.      Ο α΄ παγκόσμιος πόλεμος


Συνθήκες συμμετοχής Ελλάδας: Διχασμός.
  • Επιστράτευση 1915                
  • Κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας
  • Συμμαχικός αποκλεισμός

Οικονομικό και κοινωνικό κόστος

1917: επέμβαση συμμάχων.

  • Ο Βενιζέλος στην Αθήνα.
  • Η Ελλάδα μπαίνει στον πόλεμο.
  • Το κόστος καλύπτεται με ιδιόμορφο δανεισμό.










Γαλλία, Μ. Βρετανία, ΗΠΑ εγκρίνουν δάνεια που δεν εκταμιεύονται.
Κάλυμμα (απόθεμα χρυσού, συναλλάγματος που όμως δεν είχε η χώρα) για έκδοση χαρτονομίσματος.


Έτσι η Ελλάδα χρηματοδοτεί:

  • Συμμετοχή στον α΄ π.π (μακεδονικό μέτωπο)
  • Εκστρατεία Ουκρανίας, Κριμαίας.
  • Μικρασιατική εκστρατεία.





1920 Νοέμβριος:
ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές. Φιλοβασιλική κυβέρνηση, επάνοδος Κωνσταντίνου.
·            Οι σύμμαχοι αποσύρουν την κάλυψη του χαρτονομίσματος.
·            Από το 1918 ο κρατικός ισολογισμός είναι παθητικός.
·            Η Μικρασιατική εκστρατεία είναι ιδιαίτερα δαπανηρή.

Μάρτιος 1922: αναγκαστικό δάνειο με διχοτόμηση του χαρτονομίσματος (κέρδος 1,2 δισ.). Επανάληψη το 1926.





5.      Η οικονομική ζωή 1922-1936

Καταστροφή 1922:

άφιξη και αποκατάσταση προσφύγων. 1.230.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι αντί 610.000 μουσουλμάνων.
Ανατροπή όλων των ισορροπιών
της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας.

                     Άφιξη προσφύγων: ανθρώπινη τραγωδία αλλά και καταλύτης για την ελληνική κοινωνία.
                     Ανεπάρκειες ελληνικής διοίκησης: πρέπει να ξεπεραστούν (πχ ανάγκη αντιμετώπισης ασθενειών όπως φυματίωση και ελονοσία)
                     Επιπλέον προβλήματα: πολιτική αστάθεια, μίση διχασμού, πραξικοπήματα και απόπειρες.
                     Το κράτος αντιμετωπίζει σχετικά επαρκώς το πρόβλημα των προσφύγων. Αξιοποιεί τις μουσουλμανικές περιουσίες και την εξωτερική βοήθεια.



6.      Η ελληνική οικονομία κατά το μεσοπόλεμο

Κόστος μικρασιατικής καταστροφής.
Όμως για την Ελλάδα:
Ομογενοποίηση εθνικά (μειονότητες λιγότερο από 7%)
Ολοκλήρωση αγροτικής μεταρρύθμισης, αστικοποίησης (1/3 του πληθυσμού ζει στα αστικά κέντρα)
Βελτίωση υποδομών
Επίσης: συγκέντρωση των Ελλήνων στο εθνικό κράτος και δραστηριοποίησή τους στα πλαίσια της χώρας.

Οι πρόσφυγες χαρακτηρίζονται από:
Γνώσεις
Πολιτισμό
Εργατική διάθεση
Διάθεση να ξαναδημιουργήσουν όσα χάσανε






7.      Οι μεγάλες επενδύσεις

Συνέπειες μικρασιατικής καταστροφής, ραγδαίες αλλαγές
ανάγκη για επενδύσεις στις υποδομές.
Η Αθήνα ξεπερνά το 1.000.000 κατοίκους, έτσι:
1925, αμερικανική ΟΥΛΕΝ: φράγμα Μαραθώνα.
Βρετανική ΠΑΟΥΕΡ: παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος και
δικτύου συγκοινωνιών (τραμ, λεωφορεία)
Γερμανικές εταιρείες: τηλεφωνικό δίκτυο
Διευθέτηση χειμάρρων.

Υπόλοιπη χώρα
Εγγειοβελτιωτικά έργα για την αύξηση των καλλιεργούμενων εδαφών.

8.      Η τράπεζα της Ελλάδος

Αίτημα Ελλάδας στην ΚΤΕ για πρόσθετο δάνειο θέτει: Ζήτημα δημιουργίας κεντρικής κρατικής τράπεζας για να:
Διαχειρίζεται τα χρέη.
Εκδίδει χαρτονόμισμα.
Εφαρμόζει την κυβερνητική οικονομική πολιτική.
Έτσι: το 1927 ιδρύεται η Τράπεζα της Ελλάδος.
Επιτυγχάνει σταθερή ισοτιμία δραχμής – ξένων νομισμάτων (αποθέματα σε χρυσό και συνάλλαγμα) με συνέπειες:
Βελτίωση δημόσιων οικονομικών
Βελτίωση πιστοληπτικής ικανότητας
Ενίσχυση της εισροής συναλλάγματος και επενδύσεων
Έτσι επέτρεψε πρωτοβουλίες στην κυβέρνηση Βενιζέλου (1928-32)
1932: εκδηλώνονται και στη Ελλάδα οι συνέπειες της κρίσης 1929 (ΗΠΑ)



9.      Η κρίση του 1932


1932: η Ελλάδα ευημερεί
Εμπιστοσύνη των Ελλήνων για καλύτερα οικονομικά
Η δεκαετία 1920 μοιάζει μακρινή
Περιορισμός φτώχειας
Όμως
1932: εκδηλώνονται και στη Ελλάδα οι συνέπειες της κρίσης 1929 (ΗΠΑ)

Εξαντλούνται τα αποθέματα σε χρυσό και συνάλλαγμα
Άνοιξη 1932:
Αναστολή μετατρεψιμότητας νομίσματος
Αναστολή εξυπηρέτησης εξωτερικών δανείων
Περίοδος κρατικού παρεμβατισμού με σκοπό την αυτάρκεια της χώρας.
Κλειστή οικονομία. Καθορίζεται από το κράτος και όχι από τη ελεύθερη αγορά.

Κλήριγκ (πληρωμές με συμψηφισμό, εμπορική ανταλλαγή προϊόντων)
Οι διεθνείς συναλλαγές δε γίνονται με βάση το μετατρέψιμο συνάλλαγμα
Αλλά με διακρατικές συμφωνίες.
 Κοστολογούν τα προϊόντα και ισοσκελίζουν εισαγωγές και εξαγωγές στο πλαίσιο ειδικών λογαριασμών

Σημαντικές επιπτώσεις στην πολιτική.
Ισχυρά και συγκεντρωτικά κράτη ευνοούν τα ολοκληρωτικά κινήματα
Δεκαετία 1930: επικράτηση δικτατορικών – φασιστικών καθεστώτων
4 Αυγούστου 1936: δικτατορία Μεταξά.






ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΙΝΑΚΕΣ



ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ 1
1896
Εργατική εξέγερση στο Λαύριο
1907
Ψήφιση νόμων που επιτρέπουν τις απαλλοτριώσεις
1910
Αγροτική εξέγερση Κιλελέρ
(1910)
Πρώτη πρωθυπουργία Βενιζέλου
1911
Προϋπολογισμός : έσοδα 240.000.000 – έξοδα 181.000.000 δρχ.
1912-13
Βαλκανικοί πόλεμοι – προσάρτηση Ηπείρου, Μακεδονίας, νησιών Αιγαίου, Κρήτης
(1913)
Ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης – Φεντερασιόν
1914-18
Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
1915
Επιστράτευση
(1916)
Κυβέρνηση Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη (Διχασμός)
1917

Αγροτική μεταρρύθμιση Βενιζέλου (εφαρμόστηκε μετά το 1922)
Επικράτηση Βενιζέλου-ενοποίηση Ελλάδας- ιδιόμορφο δάνειο
Ρωσική ή Οκτωβριανή Επανάσταση (πολιτικές εξελίξεις στη Ρωσία)
(1918)
Ίδρυση ΣΕΚΕ
1919-1922
Μικρασιατική εκστρατεία – μικρασιατική καταστροφή (1922)
1920 Νοέμβριος
Ήττα Βενιζέλου στις εκλογές-επάνοδος βασιλιά Κωνσταντίνου-η κάλυψη αποσύρεται
1922 Μάρτιος
Διχοτόμηση δραχμής (και το 1926)
1922
Μικρασιατική καταστροφή-1.230.000 πρόσφυγες στην Ελλάδα
1923-4
Πολλαπλασιασμός θυμάτων ελονοσίας και φυματίωσης
(1924)
Μετονομασία ΣΕΚΕ σε ΚΚΕ
1925
ΟΥΛΕΝ : φράγμα και τεχνητή λίμνη στο Μαραθώνα
1927 Μάιος
Ίδρυση Τράπεζας Ελλάδος
1929
Οικονομική κρίση στη Ν.Υόρκη (κραχ)
1932
Η παγκόσμια οικονομική κρίση στην Ελλάδα-πτώχευση
1936 (4 Αυγούστου)
Επιβολή Δικτατορίας Μεταξά







ΠΗΓΕΣ

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ

1. Λαμβάνοντας υπόψη το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο της παραπάνω πηγής:
α) Να προσδιορίσετε τις συνθήκες που επέτρεψαν το σχηματισμό των μεγάλων τσιφλικιών στη Θεσσαλία.
β) Να παρουσιάσετε την αγροτική πολιτική των κυβερνήσεων Τρικούπη στο πρόβλημα των τσιφλικιών.
γ) Να επισημάνετε και να αναλύσετε τους παράγοντες που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της πολιτικής αυτής.

ΠΗΓΗ
Το πρόβλημα των Τσιφλικιών
Η προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Άρτας (1881) έθεσε σε λειτουργία τις νομικές προϋποθέσεις που, αν και είχαν διαμορφωθεί κατά την προηγούμενη περίοδο, είχαν ωστόσο παραμείνει σε μια κατάσταση ανενεργού αναμονής.
Τα μεγάλα τσιφλίκια της Θεσσαλίας και Άρτας σχηματίσθηκαν κατά το πλείστον στο πολύ μικρό χρονικό διάστημα που παρεμβλήθηκε από τα 1878 (Συνθήκη του Βερολίνου) έως τα 1881 (έτος της προσάρτησης).
Όπως και στην περίπτωση της Αττικής, οι συνθήκες του Βερολίνου και της Κωνσταντινούπολης (1881) περί της Θεσσαλίας απαγόρευαν στο ελληνικό κράτος την εθνικοποίηση των οθωμανικών κτημάτων και επέβαλαν τον σεβασμό των «κεκτημένων δικαιωμάτων». Βεβαίως, η νομική αυτή ρύθμιση δεν εμπόδισε την μαζική αποχώρηση των τούρκων νομέων, οι οποίοι εφοδιασμένοι με τους νεοπαγείς τίτλους απόλυτης κυριότητας, παρουσιάστηκαν στην χρηματιστική αγορά της Κωνσταντινούπολης, αναζητώντας αγοραστές. Στο διάστημα τριών μόνον ετών, μια πελώρια μεταβίβαση τίτλων και μια συγκέντρωση της γαιοκτησίας πραγματοποιήθηκαν εις όφελος των μεγάλων Ελλήνων χρηματιστών της διασποράς. ....
Εν τούτοις, η παρεμβολή ενός εξαιρετικού γεγονότος ακινητοποίησε κάθε κυβερνητική πρωτοβουλία επί του θέματος: το γεγονός ότι οι ευνοούμενοι αυτής της πελώριας μεταβίβασης γαιοκτητικών τίτλων ήσαν οι μεγιστάνες του ελληνικού χρηματιστικού κεφαλαίου, καταδίκασε το ελληνικό κράτος, κατά την έκφραση του Αλιβιζάτου, σε μια «αξιοθρήνητη αδράνεια».
Στην πραγματικότητα, η παραίτηση αυτή του ελληνικού Κράτους, συνοδευόμενη από μια σειρά άλλων ενεργειών υπέρ της μεγάλης γαιοκτησίας αποτέλεσε το σημείο μιας σημαντικής τομής στην μέχρι τότε πολιτική του. Υπό την προτροπή των Ελλήνων μεγιστάνων, κινουμένων μεταξύ των παροικιών του εξωτερικού και των κυρίων χρηματιστικών αγορών της Ευρώπης, η κυβέρνηση του Χαριλάου Τρικούπη (ο οποίος είχε την εξουσία κατά το μεγαλύτερο μέρος της περιόδου 1880-95), γνωστού κυρίως για τις αξιοσημείωτες προσπάθειές του υπέρ της εκβιομηχάνισης, δεν δίστασε να μεταβάλλει ολοσχερώς την πάγια γεωργική πολιτική του ελληνικού κράτους, προκειμένου να προστατεύει την μεγάλη έγγειο ιδιοκτησία των τσιφλικιών ...
Η προσάρτηση της Θεσσαλίας αποτέλεσε το ορόσημο αυτής της μεταβολής, η οποία σημειώθηκε με την εγκατάλειψη της πολιτικής του Κουμουνδούρου. Ο Κουμουνδούρος είχε πάντα υποστηρίξει την μικρή οικογενειακή εμπορευματική παραγωγή στην γεωργία και αντιταχθεί στα τσιφλίκια. Υπήρξε ο εμπνευστής της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1871 η οποία διέμεινε τις εθνικές γαίες στους καλλιεργητές. Αντιθέτως ο Τρικούπης υπήρξε ο άνθρωπος του συμβιβασμού μεταξύ του αστικού καπιταλισμού και των γαιοκτημόνων του βορρά. Όμως η πολιτική της προστασίας των τσιφλικιών δεν κατόρθωσε, από το άλλο μέρος, να εξασφαλίσει μια συνεχή και απρόσκοπτη βιομηχανική ανάπτυξη. Σημαντικό τμήμα της πραγματοποιούμενης βιομηχανικής αύξησης συλλαμβάνετο από τους γαιοκτήμονες υπό την μορφή του υπερκέρδους, μετατρέψιμου σ’ έγγειο πρόσοδο.
Η συμβιβαστική πολιτική του Τρικούπη υπονόμευε τις προοπτικές του αστικού καπιταλισμού στην Ελλάδα. Για τον λόγο αυτό, το κίνημα των κολλήγων της Θεσσαλίας βρήκε πολύ νωρίς έναν σύμμαχο ιδιαιτέρως ισχυρό και αποφασισμένο να οδηγήσει την αναμέτρηση έως την ριζική εκκαθάριση των μεγάλων κτημάτων: τον αστικό και μάλιστα βιομηχανικό καπιταλισμό. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο πρέπει ν’ αναλυθεί το ζήτημα της δεύτερης αγροτικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα.
Κ. Βεργόπουλου, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας, σσ. 120-121, 161

2. Με βάση τις πηγές και τις ιστορικές σας γνώσεις:
Να αναφερθείτε στα μέτρα που έλαβαν οι κυβερνήσεις του Χαριλάου Τρικούπη υπέρ των μεγαλοϊδιοκτητών της Θεσσαλίας μετά την προσάρτηση της περιοχής στο ελληνικό κράτος (1881) καθώς και στις συνέπειες της πολιτικής αυτής.

ΠΗΓΗ 1
Ελλάς: Εξέλιξη του δασμού επί των σιτηρών (1867 = 100)
Έτος
Σίτος
Καλαμπόκι
Άλευρα
1867
100
100
100
1884
500
2.933
40,9
1892
8.000
7.333-4.400
4.254-2.304
1904
22.000
-
-
1905
24.200
-
-
1914
30.560
-
14.000

Κ. Βεργόπουλου, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα. Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας, σσ. 142-143.

ΠΗΓΗ 2
Ο αιφνίδιος σχηματισμός της μεγάλης γαιοκτησίας από τους Έλληνες χρηματιστές του εξωτερικού υποχρέωσε τον Τρικούπη να διαμορφώσει ένα ολόκληρο σύστημα οικονομικής προστασίας της τσιφλικικής οικονομίας.
Καταρχήν ο Τρικούπης, σε αντίθεση με την πολιτική του Αλ. Κουμουνδούρου, πενταπλασίασε το δασμό πάνω στα εισαγόμενα σιτηρά το 1884, ενώ κατά το 1892 τον ήδη υψηλό δασμό τον αύξησε ακόμα κατά 1.60%. Ο σκοπός του ήταν προφανής: να περιορίσει την εισαγωγή του αλλοδαπού σίτου, ώστε ο εγχώριος να υπερτιμηθεί και να διογκωθεί η έγγειος πρόσοδος των τσιφλικούχων.
Παράλληλα, ο Τρικούπης πρόσφερε δύο ακόμα δώρα στους νεοπαγείς τσιφλικούχους της Θεσσαλίας:
α) Κατάργησε τη φορολογία της δεκάτης επί των σιτηρών, η οποία αντιπροσώπευε το σημαντικό ποσοστό του 70% των εσόδων του συνόλου των εγγείων φόρων ή το 12% των συνολικών εσόδων του δημόσιου προϋπολογισμού. Τη δεκάτη αντικατέστησε ο λεγόμενος «φόρος αροτριώντων κτηνών», ο οποίος απέφερε μόλις το 1/3 των εσόδων της πρώτης. Ο νέος φόρος ανακούφισε τους τσιφλικούχους διπλά, όχι μόνο γιατί μειώθηκε ποσοτικά η αξίωση του δημοσίου, αλλά και γιατί ο νέος φόρος ήταν εύκολο να επιβαρύνει τελικά τους καλλιεργητές, εφόσον δε συνδεόταν με την ιδιοκτησία αλλά με τον αριθμό των ζώων που χρησιμοποιούνταν.
β) Κατάργησε το τελωνείο Θεσσαλίας, για να διευκολύνει τις εποχικές μετακινήσεις της νομαδικής κτηνοτροφίας στις περιοχές των ελληνοτουρκικών συνόρων. Η κατάργηση του τελωνείου αυτού σήμαινε βέβαια ζημιά του δημοσίου κατά 300.000 δραχμές, όμως έδωσε τη δυνατότητα στους τσιφλικούχους να αυξήσουν τα ενοίκια για την παραχώρηση εκτάσεων για βοσκή.
Στην περιοχή αυτή η προστασία των τσιφλικιών ήταν πλήρης. Οι γαιοκτήμονες της Θεσσαλίας, όντας εξασφαλισμένοι, πέρασαν σε ακόμα πιο επιθετική στάση. Περιόρισαν προοδευτικά τις καλλιεργούμενες εκτάσεις για δύο λόγους: α) για να πετύχουν τεχνητή υπερτίμηση των σιτηρών στην εγχώρια αγορά και συνεπώς αύξηση της εγγείου προσόδου και β) για να απελευθερώσουν εκτάσεις προς ενοικίαση στην αποδοτικότατη νομαδική κτηνοτροφία. Στη δωδεκαετία 1885-1897, οι καλλιεργούμενες με σιτηρά εκτάσεις μειώθηκαν ραγδαία κατά 42, 4%, ενώ η Ελλάδα συνέχιζε να έχει δημητριακό έλλειμμα και ενώ ο προστατευτικός δασμός επί της εισαγωγής σιτηρών ανέβαινε στα ύψη. Η υπερτίμηση του εγχώριου σίτου επέφερε συνεχή ανατίμηση της αγροτικής γης στη Θεσσαλία. Μέσα σε 37 χρόνια, 1880-1917, η τιμή της γεωργικής γης αυξήθηκε κατά 5-6 φορές.
Ι.Ε.Ε., τόμος ΙΔ΄, σσ. 70-71

3.Λαμβάνοντας υπόψη το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο των πηγών: Να προσδιορίσετε και να αναλύσετε τους λόγους για τους οποίους εντάθηκαν την περίοδο αυτή (ιδιαίτερα μετά το 1909) τα αιτήματα για απαλλοτρίωση των τσιφλικιών της Θεσσαλίας και ανακατανομή της γης.

ΠΗΓΗ 1
Η κατάσταση των αγροτών στη Θεσσαλία
Ενώ και κατά το Βυζαντινόν δίκαιον και κατά τα επί της Τουρκοκρατίας αναπτυχθέντα έθιμα ο ιδιοκτήτης τότε μόνον δικαιούται να εκδιώξη του κτήματος τον κολλήγαν όταν επί ωρισμένον χρόνον δεν εκπληρώσει ούτως τας υποχρεώσεις του, οι τσιφλικιούχοι της Θεσσαλίας εκβιάζοντες τους κολλήγους και τη συμπράξει δυστυχώς και των ελληνικών δικαστηρίων κατώρθωσαν να υποβιβάσωσι την σχέσιν του κολλήγα, ήτις είχε χαρακτήρα εμπραγμάτου δικαιώματος, εις μίσθωσιν, συμφώνως προς την οποίαν κατά το τέλος εκάστου γεωργικού έτους, δικαιούται ο ιδιοκτήτης να εξώση του κτήματός του τους κολλήγας αυτού. Τοιουτοτρόπως η παραμονή των κολλήγων εις τα υπ’ αυτών καλλλιεργούμενα κτήματα κατέστη αβεβαία, όπερ συνετέλεσε μόνον εις το να απογοητεύση τους κολλήγας, να αμβλύνη έτι περισσότερον το υπέρ βελτιώσεως της καλλιεργείας ενδιαφέρον των, να καταστήση αυτούς περισσότερον υποχειρίους εις την απληστίαν και την εκμετάλλευσιν των τσιφλικιούχων και των επιστατών των. Εάν δε εις πάντα ταύτα προσθέσητε την αδιαφορίαν, την οποίαν κατά κανόνα δεικνύουν αναφορικώς εις την γεωργίαν και τους κολλήγας οι μακράν των κτημάτων ζώντες και εις απλήστους και αμαθείς επιστάτας εμπιστευόμενοι αυτά τσιφκλικιούχοι της Θεσσαλίας θα έχητε πλήρη εικόνα των αιτίων της κακοδαιμονίας της Θεσσαλίας.
Αλ. Παπαναστασίου, Λόγος στην Β΄ Αναθεωρητική Βουλή (1911)·
από τον τόμο Αλ. Παπαναστασίου, Μελέτες, Λόγοι, Άρθρα, σ. 99
[Πηγή: Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη Γ΄ Λυκείου, τεύχος Γ΄, σ. 33]
ΠΗΓΗ 2
Η κατάσταση της γεωργίας στις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου
Παρόλο ότι ως το 1917 πολύ λίγα είχαν γίνει προς την κατεύθυνση μιας αγροτικής μεταρρυθμίσεως είναι γεγονός ότι ο Βενιζέλος και το κόμμα του υπήρξαν υποστηρικτές της μικρής οικογενειακής ιδιοκτησίας, πράγμα που ανταποκρινόταν στις επιθυμίες και την πολιτική μιας ανερχόμενης τάξεως επιχειρηματιών που ευνοούσε έναν καπιταλιστικό τρόπο οργανώσεως της παραγωγής. Ως την έκρηξη όμως του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου, η κυβέρνηση δεν είχε ακόμα διαμορφώσει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα αγροτικών μεταρρυθμίσεων και συνέχισε να μένει πιστή στην αρχή της σταδιακής απαλλοτριώσεως με αποζημιώσεις. Μετά την προσάρτηση της Μακεδονίας, όμως το πρόβλημα έγινε πιο πιεστικό. Η κατάσταση των αγροτών στη Μακεδονία ήταν πολύ χειρότερη από εκείνη των χωρικών της Παλαιάς Ελλάδος. Στην πραγματικότητα η κατάστασή τους δεν ήταν καλύτερη από την κατάσταση των δουλοπαροίκων του Μεσαίωνα. Μετά μάλιστα την εισροή χιλιάδων προσφύγων σαν συνέπεια των Βαλκανικών πολέμων, κατάσταση αυτή χειροτέρεψε. Αργότερα, οι συνθήκες που δημιουργήθηκαν από τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο είχαν σοβαρότατες επιπτώσεις στο αγροτικό πρόβλημα. Μετά το φθινόπωρο του 1915, οι βόρειες επαρχίες της Ελλάδος έγιναν πεδίο πολέμου. Η επικρατούσα ανασφάλεια και τελικά, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, που επεκτάθηκαν και σε ελληνικές περιοχές, προκάλεσαν μαζική έξοδο των χωρικών προς τις πόλεις, όπου υπήρχε μεγαλύτερη ασφάλεια. Όπως ήταν φυσικό, η παραγωγή έπεσε απότομα στις περιοχές αυτές, ιδιαίτερα μετά την κατάληψη της ανατολικής Μακεδονίας από τους Βουλγάρους, τον Αύγουστο του 1916. Η κρίση στη Μακεδονία επιδεινώθηκε από την παρουσία 150.000 περίπου προσφύγων από τη Θράκη και τη Μικρά Ασία.
...........................................................................................................................
Κάτω από τις συνθήκες αυτές, η ανάγκη για μεταρρύθμιση έγινε εντονότερη και προωθήθηκε αποφασιστικά από τη μεταρρυθμιστική αριστερά της επαναστατικής προσωρινής κυβερνήσεως του Βενιζέλου.

4.Με βάση το παράθεμα και τις γνώσεις που αποκομίσατε από το σχολικό σας εγχειρίδιο:
Να αναφέρετε τα αίτια των εξεγέρσεων των καλλιεργητών της Θεσσαλικής γης (κολλίγων) κατά το 19ο και στις αρχές του 20ου αιώνα.

ΠΗΓΗ
Από τους υπολογισμούς της επιτροπής που στα 1896 συστήθηκε για να μελετήσει τα θεσσαλικά ζητήματα, μαθαίνουμε πως στα τσιφλίκια της Θεσσαλίας κατοικούσαν 11 χιλιάδες οικογένειες κολλιγάδων και 18 χιλιάδες αγρότες. Όλη όμως η αγροτιά ήταν 300 χιλιάδες ψυχές. Υπήρχαν επίσης και πολλές τουρκικές μικροϊδιοχτησίες τα λεγόμενα κονιαροχώρια κυρίως όμως στον κάμπο της Λάρισας.
Μα ας μη ξεχάσουμε και τις θέρμες (ελονοσία) που αποδεκάτιζαν το Θεσσαλό αγρότη. Από τα παιδιά που γεννιούντανε τα 60% πέθαιναν απ’ τη σπλήνα. Γενικά ο καμπίσιος Θεσσαλός είναι ηλιοκαμένος απ’ το λιοπύρι και πετσί και κόκκαλο από την αναφαγιά και την ελονοσία που εξήντα στα εκατό γυρίζει σε χτικιό. Περισσότερα μάλιστα από τα μισά μεροκάματά του της χρονιάς τον παλιότερο καιρό τάχανε σπαρταρώντας μέσα στη χαμοκαλύβα του απ’ τον πυρετό.
Μα αν σ’ όλα αυτά λέγαμε και για τις πλημμύρες, για την έλλειψη τεχνικών έργων γενικά (αποξηραντικά, ποτιστικά, αντιπλημμυρικά, κλπ.) θα συμπληρώναμε την εικόνα της καταστροφής και της κόλασης, που βρισκόταν ο Θεσσαλός αγρότης.
Όταν λοιπόν στα 1881 η Θεσσαλία μ’ ένα κομμάτι της Ηπείρου (νομός Άρτας) προσαρτήθηκε στο ελληνικό κράτος οι σκλάβοι της γης θάρεψαν πως τελείωσαν τα ψέματα και πως γίνονταν ελεύθεροι. Έτσι εννοούσαν το ρωμαίικο που από χρόνια το περίμεναν και το λαχταρούσαν κ’ επαναστάτησαν κιόλας δυο φορές τη μια στα 1854 και την άλλη στα 1878.
«Ο θεσσαλικός χωρικός εν τη προσαρτήσει της πατρίδος αυτού μετά Κράτους ομοεθνούς διέβλεπεν, ουχί μόνον την εκπλήρωσιν πόθου πατριωτικού, αλλά την μεταβολήν της προς την γην σχέσεως του. Συνδέων και συγχέων την ιδέαν της Οθωμανικής κυριαρχίας προς την της ιδιοκτησίας, ενόμιζεν ότι καταλυομένης της μεν (της Οθωμανικής κυριαρχίας), έδει και η ετέρα (η τσιφλικάδικη ιδιοκτησία) να καταρρεύση συγχρόνως. Όθεν, ευθύς μετά την προσάρτησιν της Θεσσαλίας και Άρτης, οι καλλιεργηταί (διάβαζε κολλιγάδες) διεξεδίκησαν την ιδιοκτησίαν της γης. Επεμβάσης όμως της Πολιτείας προς φρούρησιν νομίμως κεκτημένων δικαιωμάτων (!!!) μετά είδαν (οι κολλιγάδες) ματαιωμένας τας προσδοκίας των. Ουδέποτε όμως ηδυνήθησαν να εγκαταλείψωσι την αρχικήν ελπίδα, ή και ανεζωπύρωσεν ο αναβρασμός του 1909».
Αυτά δεν τα γράφει κανένας νεωτεριστής. Τα γράφει ο τσιφλικάς Γ. Χριστάκης-Ζωγράφος στη μελέτη του «Το Αγροτικό ζήτημα εν Θεσσαλία», Αθήναι, 1911, σ. 57.
Γύρεψαν λοιπόν οι κολλιγάδες της Θεσσαλίας άμα έγινε στο 1881 ρωμαίικο η Θεσσαλία να μπουν μέσα στα τσιφλίκια σαν αφεντικά. Όμως οι τσιφλικάδες φωνάξανε ένα δυνατό Αλτ, γιατί είχαν πίσω τους τον ελληνικό στρατό και τις ελληνικές αρχές.
Η ελληνική κυβέρνηση και να ήθελε δε μπορούσε να λύσει το αγροτικό ζήτημα, γιατί ο Κουμουνδούρος στην ελληνοτουρκική σύμβαση που υπόγραψε, δέσμευσε το ελληνικό κράτος. Απαγορευόταν, σύμφωνα με ειδικό άρθρο, η απαλλοτρίωση των τσιφλικιών.
Μα δεν ήταν μόνο ο Κουμουνδούρος υπεύθυνος, αλλά και όλοι οι πολιτικοί αρχηγοί. Όταν η τουρκική κυβέρνηση ζήτησε να μπει ειδικό όρος για την προστασία του τσιφλικάδικου καθεστώτος, δεν αντιτάξανε καμιά άρνηση, γιατί πρώτα δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν τους Ευρωπαίους αστούς που, στα χρόνια αυτά ήταν φανατικοί υποστηριχτές του «ιερού δικαιώματος της ιδιοκτησίας». Δεύτερο, και οι ίδιοι είχαν τις ίδιες ιδέες και τρίτο δεν ήθελαν να δυσαρεστήσουν τους Έλληνες του εξωτερικού.
Γ. Κορδάτου, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδος, ΧΙΙ, σσ. 416-417.

5.Λαμβάνοντας υπόψη σας το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο των παραθεμάτων:
α) Να παρουσιάσετε τις συνθήκες και τις συγκυρίες μέσα στις οποίες αποφασίστηκε η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917
β) Να αναφερθείτε στα αποτελέσματα της αγροτικής μεταρρύθμισης του 1917 και ειδικότερα να αξιολογήσετε τη συμβολή των συνεταιρισμών στην επιτυχία της μεταρρύθμισης.

ΠΗΓΗ 1
Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1917
Η αρχή της αγροτικής μεταρρύθμισης εξηγγέλθη στα 1917 στη Θεσσαλονίκη. Εν τούτοις, το μέγιστο τμήμα αυτής της μεταρρύθμισης δεν πραγματοποιήθηκε παρά μόνον μετά το 1922.
Αρκετές υποθέσεις προτείνονται προκειμένου να ερμηνευθεί η επιλογή της συγκεκριμένης στιγμής για την εξαγγελία της μεταρρύθμισης. Έγινε λόγος για «λύση επιβαλλόμενη από τις ανάγκες του εμφυλίου πολέμου» τον οποίο διεξήγε η στρατιωτική κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κατά του κράτους της Αθήνας. Κατ’ άλλους, η μεταρρύθμιση επισπεύσθη εξ’ αιτίας της εμφάνισης του μπολσεβικικού (κομμουνιστικού) κινδύνου. Εν πάσει περιπτώσει, μεταξύ των ποικίλων ερμηνειών που δόθηκαν, μπορούμε, χωρίς ν’ απορρίψουμε τις άλλες, αν συγκρατήσουμε ιδιαιτέρως την ακόλουθη: η αγροτική μεταρρύθμιση αποφασίστηκε σε μία στιγμή σοβαροτάτης πτώσης του εξωτερικού εμπορίου: η πτώση αυτή είχε προκληθεί από τον θαλάσσιο αποκλεισμό τον οποίο είχαν επιβάλέι οι δυτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, προκειμένου να την υποχρεώσουν να εισέλθει στον πόλεμο με το μέρος της Αντάντ. Υπ’ αυτές τις συνθήκες, ο αποκλεισμός της Ελλάδας λειτούργησε, από οικονομική άποψη, ως ένας αυθόρμητος προστατευτισμός, τόσο υπέρ της εθνικής βιομηχανικής παραγωγής όσο και επ’ ωφελεία των εγχωρίων σιτηρών. Είναι προφανές ότι η συγκυρία αυτή έθεσε εκ νέου και με οξύτατο τρόπο το ζήτημα των τσιφλικιών. Το γεγονός ότι μια «επαναστατική» στρατιωτική κυβέρνηση υπό την αιγίδα των γαλλικών στρατευμάτων του μακεδονικού μετώπου ήλθε να εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη, δηλαδή στο κέντρο των βορείων ελληνικών επαρχιών που κυριαρχούντο απ’ τα τσιφλίκια, προσέδωσε έναν επείγοντα χαρακτήρα στο πρόβλημα της οριστικής ρύθμισης του γαιοκτητικού ζητήματος. ...
Κ. Βεργόπουλου, Το αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας, σσ. 173-174.

ΠΗΓΗ 2
Με την προσάρτηση εδαφών ή την ανταλλαγή πληθυσμών, όλες σχεδόν οι βαλκανικές χώρες απέκτησαν μεγαλύτερη εθνική ομογένεια μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Άμεση συνέπεια των πληθυσμιακών ανακατατάξεων ήταν και η διανομή της μεγάλης γαιοκτησίας, μέτρο που εξασφάλιζε παντού στους ακτήμονες αγρότες ένα ελάχιστο μέσο επιβιώσεως, αλλά και την εκπλήρωση μιας παλιάς διεκδικήσεως, την ιδιοκτησία της γης που καλλιεργούσαν. Στην Ελλάδα και τη Βουλγαρία ο αναδασμός ερχόταν για να καλύψει την πιεστική ανάγκη της αποκαταστάσεως των προσφύγων, ενώ στη Ρουμανία και στη Γιουγκοσλαβία αποτελούσε την επιβεβαίωση της εθνικής τους κυριαρχίας, καθώς οι μεγάλες ιδιοκτησίες στα εδάφη που προσαρτήθηκαν ανήκαν στους Αυστριακούς, τους Μαγυάρους ή τους Ρώσους. Όπως όμως σημειώνει ο Stavrianos υπήρχε και ένα ακόμή κίνητρο: «πίσω από τις αγροτικές μεταρρυθμίσεις κρυβόταν αναμφίβολα ο φόβος της επαναστάσεως. Μετά από έξι χρόνια σχεδόν αδιάκοπου πολέμου οι βαλκανικοί λαοί έπασχαν από πολεμικό κάματο και απογοήτευση. Η επανάσταση στη Ρωσία και η εξάπλωση του Μπολσεβικισμού στην Ουγγαρία και σε άλλα τμήματα της κεντρικής Ευρώπης, έσειε το φάσμα ενός επαναστατικού κύματος που θα σάρωνε ολό-κληρη τη βαλκανική χερσόνησο. Ο φόβος αυτός ανάγκασε... την καθεστηκυία τάξη σε κάθε χώρα να πραγματοποιήσει αγροτικές μεταρρυθμίσεις με την ελπίδα ότι θα λειτουργούσαν ως αλεξικέραυνο μέσα στην επαναστατική θύελλα». (Cl. S. Stavrianos, The Balkans since 1453, New York, 1965).
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ΄, σ. 302.

ΠΗΓΗ 3
Αγροτική μεταρρύθμιση του 1917
Η αγροτική μεταρρύθμιση του Βενιζέλου ήταν το πιο ριζοσπαστικό μέτρο που είχε εφαρμοστεί ως τότε στην Ελλάδα ... Μολονότι όμως άλλαξε ριζικά τις σχέσεις της ιδιοκτησίας της γης, γενικεύοντας το σύστημα της μικρής οικογενειακής ιδιοκτησίας που επικρατούσε στην Πελοπόννησο, δε μετέβαλε ποιοτικά τον τρόπο παραγωγής, παρόλο που άλλαξε σε κάποιο βαθμό τις σχέσεις παραγωγής -τουλάχιστον στις περιοχές που εφαρμόστηκε- σύμφωνα με τις ανάγκες της αναπτυσσόμενης καπιταλιστικής δομής...
Η αγροτική μεταρρύθμιση και ο συνακόλουθος τεμαχισμός της γης συνοδεύτηκαν από αύξηση επενδύσεων στην αγροτική παραγωγή, με τη μορφή πιστώσεων, και από την ταχεία εξέλιξη του συνεταιρισμού κινήματος, που αποσκοπούσε αφενός στην προστασία των μικρών παραγωγών και αφετέρου στη μεγαλύτερη ασφάλεια των επενδύσεων στην αγροτική οικονομία. Το βασικό θεσμικό πλαίσιο για την οργάνωση των συνεταιρισμών δημιουργήθηκε το 1914. Οι συνθήκες που δημιούργησε ο πόλεμος έδωσαν στο συνεταιριστικό κίνημα μεγάλη ώθηση. Τα προβλήματα που είχαν σχέση με τη διακίνηση προϊόντων, την παραδοσιακή εκμετάλλευση του μικρού παραγωγού από τους μεσάζοντες, την έλλειψη κεφαλαίων και τους τοκογλυφικούς όρους δανειοδοτήσεως που επικρατούσαν στην ελεύθερη αγορά, έκαναν ακόμη πιο αισθητή την ανάγκη συλλογικής ασφάλειας που πρόσφεραν οι συνεταιρισμοί.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος ΙΕ΄, σ. 76





ΠΗΓΗ 3
Ο επιθεωρητής Ν. Σαλίβερος, σε μια έκθεσή του στις 31 Αυγούστου 1912
προς τον υπουργό Εθνικής Οικονομίας, περιγράφει την παραβίαση
της εργατικής νομοθεσίας
Συμμορφούμενος προς την υπ’ αρ. 26275 Υμετέραν Διαταγήν μετέβην εις Πάτρας και Κέρκυραν, ενεργήσας εις μεν τας πρώτας την επιθεώρησιν 51 εργοστασίων και εργαστηρίων εις α απασχολούνται 958 εργάται και 327 εργάτιδες, εις δε την δευτέραν 24 εργοστάσια και εργαστήρια εις α απασχολούνται 685 εργάται και 86 εργάτιδες. Εις αμφοτέρας τας πόλεις οι εργατικοί νόμοι είναι σχεδόν άγνωστοι και η εφαρμογή αυτών εις πολλά εργοστάσια, μήτε ήρχισεν, μήτε δύναται να υπάρξη ελπίς ότι θα αρχίση, αν η Αστυνομική αρχή δεν δείξη ανάλογον δραστηριότητα.
...Η εφαρμογή του περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων Νόμου ΔΚΘ΄ήρξατο από της εις τας Πάτρας μεταβάσεώς μου, καθ’ όσον απ’ όλα σχεδόν τα εργοστάσια και εργαστήρια απέπεμψα παιδιά ηλικίας μικροτέρας των 12 ετών, άτινα ειργάζοντο επί 12 ή 14 ώρας συνεχώς. Αι κρατήσεις και τα πρόστιμα ήσαν γενικά εις όλα τα εργοστάσια, η δεκάωρος εργασία δια τας γυναίκας και τους ανηλίκους εις ελάχιστα εργοστάσια είχεν εφαρμοσθή, αι πληρωμαί εγίνοντο μετά την διακοπήν της εργασίας και την Κυριακήν. Κυριακή αργία δεν τηρείται εις πολλά των εργοστασίων και οι ανήλικοι μαθητευόμενοι και αι εργάτιδες υποχρεούνται να εργάζωνται και την Κυριακήν ολίγας ώρας, και τούτο δωρεάν δια τον καθαρισμόν δήθεν των μηχανημάτων.
...Αι προφυλάξεις δια την υγείαν των εργαζομένων ουδόλως λαμβάνονται υπ’ όψει. Ούτω, του εργοστασίου Μ. Πετροπούλου Αρτοποιϊας τα ζυμωτήρια συνέχονται μετά του αποχωρητηρίου άνευ ουδενός χωρίσματος, τα δε ούρα των σταύλων ρέουν εις το φρέαρ εξ ου αντλείται το δια την ζύμωσιν ύδδωρ...
...Αλλά μήπως η αδιαφορία των εργοστασιαρχών περιορίζεται εις την έλλειψιν παντός απολύτως υγιεινού όρου εις τα εργοστάσια αυτών; Τα προφυλακτικά δια την ασφάλειαν μέτρα είναι επίσης άγνωστα και η ζωή και η σωματική ακεραιότης του εργάτου ουδόλως λαμβάνεται υπ’ όψει. Ούτω ατμοκίνητα μηχανήματα λίαν επικίνδυνα δια τους εργαζομένους πλησίον αυτών, είναι εντελώς απροφύλακτα, παλαιού δε ως επί το πλείστον συστήματος ως πλημμελώς λειτουργούντα γίνονται καθημερινώς πρόξενα ουχί ολίγων δυστυχημάτων...
Η κατά των εργατικών νόμων και εργατικών ενώσεων αντίδρασις των εργοστασιαρχών είναι δυστυχώς γενική και πολλοί εργάται καθ’ εκάστην απολύονται ευθύς ως βεβαιωθή η συμμετοχή των εργατικούς συλλόγους...
Γ. Λεονταρίτη, Το ελληνικό εργατικό... σσ. 57-58
[Πηγή: Ιστορία Νεότερη και Σύγχρονη, Γ΄ τεύχος, Γ΄ Λυκείου, σσ. 29-30]



ΚΕΦ 2



Β.1. ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1844

Ο ρόλος των πολιτικών κομμάτων μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843
§  Σαφέστερη έκφραση πολιτικών-ιδεολογικών αντιλήψεων κομμάτων

§  Ενεργότερος ο ρόλος των κομμάτων

§  Σαφέστερες οι διαφορές τους (συζητήσεις για Σύνταγμα-όλα υπέρ-ακόμα και το ρωσικό)

§  Στόχος : ο περιορισμός των βασιλικών εξουσιών
εξώφυλλο%20Συντ%201844Η Εθνοσυνέλευση του 1843-44-Το Σύνταγμα του 1844
§  Οι ηγέτες των κομμάτων διηύθυναν τις εργασίες
§  Απέφυγαν τις ακραίες θέσεις >> κοινές αποφάσεις
Θεμελιώδη δικαιώματα που κατοχυρώθηκαν συνταγματικά
§  Ισότητα απέναντι στο νόμο (=ισονομία)
§  Απαγόρευση δουλείας
§  Απαραβίαστο οικογενειακού ασύλου
§  Ελευθερία γνώμης και τύπου
§  Προστασία ιδιοκτησίας
§  Δωρεάν εκπαίδευση
§  Δεν κατοχυρώθηκε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι>>εμπόδιο στη συγκρότηση κομμάτων
Βασιλικές εξουσίες
§  Συμμετοχή στη νομοθετική εξουσία
§  Αρχηγία κράτους στρατού
§  Προσυπογραφή αρμόδιου υπουργού
«άλλες διατάξεις»
§  Δικαίωμα καθολικής ψηφοφορίας για άνδρες
§  Εκλογική διαδικασία : ψήφος σε όσους υποψηφίους θέλει ο εκλογέας-ακόμα και διαφορετικών συνδυασμών
§  Νομοθετική εξουσία : Βουλή – Γερουσία (ισόβια-διορίζεται από βασιλιά)
§  Δεν έγινε ρύθμιση για λειτουργία κομμάτων-οι Κοινοβουλευτικές επιτροπές με κλήρωση
Η σημασία της καθιέρωσης της καθολικής ψηφοφορίας και των νέων θεσμών
§  Ευρύ πεδίο συμμετοχής πολιτών – κομμάτων στο δημόσιο βίο
§  Διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων (μέσω των κομμάτων)
§  Κόμματα-κοινοβουλευτισμός :
û  προϊόν μικρής ηγετικής ομάδας
û  αρχικά δεν ανταποκρινόταν στις ανάγκες ελλ. κοινωνίας (μίμηση δυτικών προτύπων)
û  κοινοβουλευτισμός ρίζωσε-προσαρμόστηκε στην ελληνική πραγματικότητα-τα κόμματα αναγκαία
û  δεν χαρακτηρίζονται με σημερινούς όρους











Β.2. Η ΠΑΡΑΚΜΗ ΤΩΝ ΞΕΝΙΚΩΝ ΚΟΜΜΑΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΜΟΝΑΡΧΙΑΣ
Η εξέλιξη των κομμάτων μετά το 1844 (γενικά)
§  Δεν αναπτύχθηκαν, παρά το Σύνταγμα
§  Στασιμότητα >>> παρακμή (και τελικά, διάλυση)

Ρωσικό κόμμα
§  Ικανοποίηση όλων των αιτημάτων του
§  Λύση εκκλησιαστικών ζητημάτων (Αυτοκέφαλη Ελληνική Εκκλησία)
§  Δεν είχε θέσεις για επίκαιρα ζητήματα

Γαλλικό κόμμα
§  κωλέτηςΑρχηγός (και πρωθυπουργός) : Ιωάννης Κωλέττης
§  Υπονόμευσε κοινοβουλευτισμό
§  Βία και νοθεία-τρομοκρατία στις εκλογές
§  Κατείχε 5 από τα 7 υπουργεία
§  Δεν πάταγε στη Βουλή (αδύνατος ο κοινοβουλευτικός έλεγχος)
§  Κοινοβουλευτική Δικτατορία
§  Μετά το θάνατό του(1847)  >>> διαμάχη για διαδοχή >> διάλυση

Οι παρεμβάσεις του Όθωνα
§  Ενίσχυση κυβερνητικών υποψηφίων στις εκλογές
§  Σύγκρουση κομμάτων αντιπολίτευσης με αυλή >>> αποδυνάμωση

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1853-56)
§  Ναυτικός αποκλεισμός από Αγγλία-Γαλλία (+υπόθεση Πατσίφικο) >> αγγλικό και γαλλικό κόμμα χάνουν τους οπαδούς τους-πρόσκαιρα κέρδη για ρωσικό
§  Ήττα Ρωσίας >> αποδυνάμωση-διάλυση και του ρωσικού







Β.3. Η «ΝΕΑ ΓΕΝΙΑ»

Διαφορές «παλαιάς» και «νέας» γενιάς
«Παλαιά» γενιά

·   ηγέτες ξενικών κομμάτων
·   Έζησαν την Επανάσταση
·   Διαμόρφωσαν προεπαναστατικά τη νοοτροπία, τα ιδανικά, τις απόψεις τους
«Νέα» γενιά
·   Η Επανάσταση είναι ιστορία (δεν την έζησαν)
·   Ζουν τις ραγδαίες πολιτικές και οικονομικοκοινωνικές μεταβολές
·   Νέα αντίληψη για τη ζωή
·   Αύξηση αστικού πληθυσμού >> πιο κοντά στα κέντρα λήψης αποφάσεων –δυνατότητα ενημέρωσης
·   Μείωση αναλφαβητισμού-διάδοση παιδείας >> αύξηση κοινωνικών εντάσεων και απαιτήσεων >> επικρίσεις δυσλειτουργιών κράτους-καθυστέρησης - επιθυμία συμμετοχής στα κοινά
·   Αποστασιοποίηση από παλαιότερες κομματικές αντιπαραθέσεις
·   Ασκεί κριτική στην παλαιά γενιά
·   Θεωρεί αδύνατη την ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού λόγω των βασιλικών παρεμβάσεων

Οι αντιπολιτευτικοί όμιλοι και τα εκσυγχρονιστικά αιτήματά τους
Τέλη δεκαετίας 1850 :δυσαρέσκεια >> συγκρότηση αντιπολιτευτικών ομίλων
αιτήματα
  1. ελεύθερες εκλογές
  2. φορολογική μεταρρύθμιση (ελάφρυνση αγροτών)
  3. κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής
  4. ίδρυση αγροτικών τραπεζών
  5. έξωση Όθωνααπλούστερη διοίκηση
κύριος φορέας :Αλέξανδρος Κουμουνδούρος

Η επανάσταση του 1862 και η έξωση του Όθωνα
·   Φεβρουάριος 1862 : επανάσταση με αίτημα απομάκρυνση Όθωνα
·   Συμμετείχαν :αξιωματικοί, άνεργοι πτυχιούχοι, ανώτερη τάξη
·   12 Οκτωβρίου 1862 :ο Όθων εγκαταλείπει τη χώρα (έξωση)



Β.4. Η ΕΘΝΟΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΤΟΥ 1862-4

Οι εκλογές του Νοεμβρίου 1862
·   Συντακτική Εθνοσυνέλευση (νέο Σύνταγμα)
·   Πλειοψηφία αντιπροσώπων από τοπικά ψηφοδέλτια (χρεοκοπία ξενικών κομμάτων)

Η Εθνοσυνέλευση του 1862-64
πολιτικές παρατάξεις
Χαρακτηριστικά
πεδινοί
Δ. Βούλγαρης
·   δημιουργία σώματος «πραιτωριανών» για επικράτηση
·   οπαδοί : παράνομα διορισθέντες, άνεργοι πτυχιούχοι, μικροκαλλιεργητές
ορεινοί
διάφορες ομάδες (Δ.Γρίβας, Κ.Κανάρης)
·   Αντίσταση στην πολιτική των πεδινών
·   οπαδοί : μικροκαλλιεργητές, κτηνοτρόφοι, έμποροι, πλοιοκτήτες
Εθνικόν Κομιτάτον
Επ. Δεληγιώργης


·   ανάπτυξη κοινοβουλευτισμού εκσυγχρονισμό
·   οικονομική ανάπτυξη
·   μεταρρυθμίσεις
·   πολιτιστική εξάπλωση στην Οθ. Αυτοκρατορία
Εκλεκτικοί
ετερόκλητη παράταξη πολιτικών , λογίων και αξιωματικών
·   μετριοπαθείς θέσεις
·   μεσολαβεί και υποστηρίζει σταθερές κυβερνήσεις

Το Σύνταγμα του 1864
Πολίτευμα
·   Βασιλευομένη Δημοκρατία
Δικαιώματα που κατοχυρώθηκαν
·   Αρχή λαϊκής κυριαρχίας
·   Άμεση, μυστική, καθολική ψηφοφορία με σφαιρίδια
·   Ανεξαρτησία δικαιοσύνης
·   Ελευθερία συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι (κόμματα απαραίτητα για αποφυγή συνομωσιών-βιαιοτήτων)

Η αρχή της δεδηλωμένης
Το πρόβλημα της πολιτικής αστάθειας
·   συνταγματική ασάφεια : δεν ορίστηκε συνταγματικά ότι ο βασιλιάς όφειλε να δώσει εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε βουλευτή του κόμματος που έχει την εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής
·   Γεώργιος Α΄ : διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του (>>αστάθεια)
η λύση
Χ. Τρικούπης (1875- Τις πταίει;)
·   συγκρότηση δυο ισχυρών κομμάτων εξουσίας (αγγλικό πρότυπο)
·   εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε πολιτικό που έχει την δεδηλωμένη εμπιστοσύνη της πλειοψηφίας της Βουλής =ΑΡΧΗ ΔΕΔΗΛΩΜΕΝΗΣ
Η συνέπεια
·   μεταβολή του πολιτικού τοπίου = επικράτηση δικομματισμού
Γ.1. Η ΕΔΡΑΙΩΣΗ ΤΟΥ ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΥ
Η μεταβατική περίοδος ως την επικράτηση του δικομματισμού
·         Εκλογές 1875 και 1879 :  κανένα κόμμα δεν κερδίζει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία
·         Εκλογές 1884 : τα δύο μεγάλα κόμματα (Τρικούπης –Δηλιγιάννης) έχουν το 92,2% των εδρών στο κοινοβούλιο

τρικυπηςΤο εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Τρικούπη
Βασικές θέσεις
·         Συγκρότηση κράτους δικαίου
·         Ανάπτυξη οικονομίας, ιδίως γεωργίας
·         Εξορθολογισμός της δημόσιας διοίκησης με καθορισμό προσόντων δημοσίων υπαλλήλων
·         Βελτίωση άμυνας και υποδομών (συγκοινωνίες)
Μέσα για την υλοποίησή του
·         Οργανωτικές μεταβολές – βελτίωση οικονομικών κράτους με αύξηση φόρων και σύναψη δανείων
·         Παροχή κινήτρων στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις
Η κατάληξη της προσπάθειας του Τρικούπη για εκσυγχρονισμό





·         Παρά την εξάντληση των φορολογουμένων και εξαιτίας του υπερδανεισμού …1893 : πτώχευση
Ο νέος ρόλος του κράτους μετά το 1870
Ως το 1870 : 
·         Το κράτος εργοδότης των πολιτών (διορισμός σε δημόσιες θέσεις)
·         Οι δημόσιες θέσεις περιζήτητες (εισόδημα-κοινωνική ανέλιξη)
Μετά το 1870 :
·         Εκχρηματισμός οικονομίας (:ανάπτυξη)
·         Εμφάνιση νέων κοινωνικών στρωμάτων (αστοί) που επιζητούν από το κράτος την προώθηση των συμφερόντων τους
·         δηλιγιαννηςΟ Τρικούπης εξυπηρέτησε τα συμφέροντα αυτά

Η πολιτική του Δηλιγιάννη
·         Ο Δηλιγιάννης συσπείρωσε όλους του δυσαρεστημένους από την πολιτική Τρικούπη, εκφράζοντας εντελώς αντίθετες απόψεις.
Βασικές θέσεις
·         επιδίωκε τον έλεγχο όλων των εξουσιών από το κόμμα (ενώ ο Χ.Τ αποδεχόταν τον χωρισμό των εξουσιών)
·         Προέβαλλε το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης : μείωση φόρων παροχή ευκαιριών στους προστατευόμενούς του για κατάληψη δημοσίων θέσεων. (ενώ ο Χ.Τ. επιδίωκε τον εκσυγχρονισμό με κάθε κόστος)
·         Στο ζήτημα της Θεσσαλίας υποστήριξε τους αγρότες (ενώ ο Χ.Τ τους μεγαλογαιοκτήμονες)
·         Επέκρινε το κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισμού και  υποστήριξε ένα κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης
·         Τρικούπης-ΔηλιγιάννηςΠλαίσιο κειμένου: Ο Δηλιγιάννης κερδίζει τις εκλογές επωφελούμενος από τους φόρους που επιβάλλει ο Τρικούπης.κατω οι φοροι_δηλιγιάννηςΑπεχθανόταν το τυχοδιωκτικό χρηματιστικό κεφάλαιο (ενώ ο Χ.Τ. το υποστήριξε) και υποστήριξε μια αργή οικονομική ανάπτυξη με βάση παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες.
Πλαίσιο κειμένου: Ο ήδη επιβαρυμένος ελληνικός λαός αρνείται να επωμιστεί τα πρόσθετα φορολογικά βάρη που του επιβάλλει ο Τρικούπης. Ο Δηλιγιάννης αποδοκιμάζει.
Γ.2. Η οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι.
Η συγκρότηση των κομμάτων και ο μη «προσωποπαγής»  τους χαρακτήρας
·   Πιο συγκροτημένα
·   μετά το θάνατο του ηγέτη τους :
Þ      δεν διαλύονται αναγκαστικά, αλλά επιβιώνουν χάρη στη θέση τους στην πολιτική ζωή και την τακτική τους
Παράγοντες κινητοποίησης των οπαδών

Παράγοντες που υπήρχαν και παλαιότερα
Νέοι  παράγοντες
·   οικογενειοκρατία
·   πελατειακές σχέσεις
·   εξαγορά ψήφων
·   κρίση για πολιτική κομμάτων
·   επιδράσεις κατά περιοχές
·   συμφέροντα κοινωνικών ομάδων
Το κριτήριο επιλογής υποψηφίων
·   Τοπικός κύκλος οπαδών (πελατεία-εξυπηρετήσεις)
Το εκλογικό σύστημα
Τότε
·   Δεν ψηφίζεται μόνο ένα κόμμα
·   Ψηφίζονται οι υποψήφιοι όλων των κομμάτων θετικά ή αρνητικά
·   δυνατότητα ψήφου σε υποψηφίους διαφορετικών κομμάτων
σήμερα
·   Ψηφίζεται μόνο ένα κόμμα και οι υποψήφιοί του
Κριτήρια ψήφου μετά το 1882
·   Κομματικά κριτήρια
·   Περιορίζεται η ψήφιση υποψηφίων άλλων κομμάτων
·   Δεκαετία 1890 : ψηφίζονται πολιτικοί με επιρροή και σαφή κομματική τοποθέτηση
·   Περιορίζεται η εκλογή ανεξάρτητων τοπικών προσωπικοτήτων
·   Ανεξάρτητοι υποψήφιοι εντάσσονται σε κομματικά ψηφοδέλτια
Κοινωνική προέλευση υποψηφίων και μελών
·   Υποψ.βουλευτών : Μεσαία και ανώτερα στρώματα, δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι
·   κομματικών μελών : και από κατώτερα στρώματα
Η οργάνωση των κομμάτων σε επίπεδο ηγεσίας
·   Μετά τον αρχηγό Κοινοβουλευτική ομάδα  = βουλευτές ασκούν πίεση στην ηγεσία με την απουσία τους από τη Βουλή >>> επιτυγχάνουν εξυπηρετήσεις υπέρ εκλογικής τους περιφέρειας
Μέθοδοι προσέλκυσης εκλογέων
·   Σπάνιος ο εξαναγκασμός-εξαγορά ψήφων (όπως παλαιότερα)
·   Πατρωνία (διορισμοί, μεταθέσεις, δάνεια)
·   Συστηματική διαφθορά μέσω του διοικητικού μηχανισμού
Αίτια απουσίας ταξικών κομμάτων
·   Άμβλυνση κοινωνικών αντιθέσεων μέσω πελατειακών σχέσεων και κοινωνικής κινητικότητας
·   Αυτονομία της πολιτικής ελίτ από την κοινωνία
·   Όλα τα κόμματα απευθύνονται στους αγρότες (πολλές ψήφοι)













Γ.3. ΑΠΟ ΤΗ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑ ΣΤΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ ΣΤΟ ΓΟΥΔΙ (1893-1909)

Η δυσαρέσκεια έναντι των κομμάτων μετά την πτώχευση του 1893
αποτυχία οράματος Τρικούπη >> Πτώχευση 1893 (παρά τη φορολόγηση)
οι δυσαρεστημένες τάξεις
·   αστοί και διανοούμενοι
αναποτελεσματικότητα κράτους (γραφειοκρατία)
οικονομική ανάπτυξη καθυστερεί- απόσταση από Δύση μεγαλώνει
·   μικροκαλλιεργητές
(οικονομική δυσπραγία)
·   αξιωματικοί
αναποτελεσματικότητα στρατού (λόγω οικονομικής αδυναμίας)

Η περίοδος 1893-1897 (πτώχευση ως ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο)
·   Αποτυχία μεγάλων κομμάτων >>> γενικό αδιέξοδο
·   Ήττα 1897 >> πολιτικό αδιέξοδο

Η περίοδος 1897 -1909 (ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο ως κίνημα στο Γουδί)
·   Κορύφωση δυσπιστίας προς κόμματα >>> προσωπική πολιτική Γεωργίου Α΄
·   Λίγες διοικητικές μεταρρυθμίσεις ως το 1909 (κυβερνήσεις Θεοτόκη

Η ομάδα των Ιαπώνων (ομάδα βουλευτών, 1906-1908, Δημήτριος Γούναρης)
·   Επέκρινε την αδυναμία του πολιτικού συστήματος να ανταποκριθεί στις εξελίξεις

Οι διαδηλώσεις των συντεχνιών και εργατικών ενώσεων
·   Αιτήματα : φορολογικές ελαφρύνσεις – περιορισμός γραφειοκρατίας

Το κίνημα στο Γουδί (15 Αυγούστου 1909 – Στρατιωτικός Σύνδεσμος)
·   αιτήματα : μεταρρυθμίσεις στο στρατό, διοίκηση, εκπαίδευση, δημοσιονομική πολιτική
·   προώθηση αιτημάτων στη Βουλή (όχι δικτατορία)
·   υποστήριξη από επαγγελματικά σωματεία (διαδήλωση 14 Σεπτεμβρίου 1909-ψήφισμα)
·   ψήφιση από Βουλή νόμων>>>μεταρρυθμίσεις
·   Φεβρουάριος 1910 : απόφαση για αναθεώρηση Συντάγματος >> εκλογές για αναθεωρητική βουλή
·   15 Μαρτίου 1910 : διάλυση Στρατιωτικού Συνδέσμου


Δ.1. ΤΟ ΚΟΜΜΑ ΤΩΝ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ

Οι εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910
παλαιά κόμματα
: 211 έδρες συνασπισμός παλ. κομ. + 29 έδρες ανεξάρτητοι παλ. κομ.
Νέες πολιτικές δυνάμεις
112 έδρες
·   ανεξάρτητοι εκσυγχρονιστές υποψήφιοι (όχι νέα κόμματα)
·   «Ανόρθωσις»=υλοποίηση αιτημάτων συντεχνιών ή επίλυση αγροτικού ζητήματος
·   Σοσιαλιστές - «Κοινωνιολογική Εταιρεία»
Το εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Ελ. Βενιζέλου (ομιλία στο Σύνταγμα 5 Σεπτεμβρίου 1910)
Βασικοί στόχοι
1.       Εκσυγχρονισμός πολιτικού συστήματος
2.       Εξισορρόπηση συμφερόντων όλων των τάξεων
Βασικές θέσεις
1.       Κοινωνική γαλήνη
2.       Ελάφρυνση κατωτέρων στρωμάτων
3.       Εκσυγχρονισμός κρατικού μηχανισμού >> αποτελεσματικότητα
4.       Στρατιωτικοί εξοπλισμοί >> πραγματοποίηση εθνικών διεκδικήσεων
5.       Αναθεώρηση συντάγματος (όχι νέο Σύνταγμα
6.       Δεν θέτει πολιτειακό ζήτημα
Η ίδρυση του κόμματος των Φιλελευθέρων (22 Αυγ. 1910)
: Κόμμα αρχών, φορέας μεταρρυθμίσεων
Οι εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910
1.Παραίτηση Δραγούμη (Οκτώβριος 1910) >> πρωθυπουργός Βενιζέλος >> διάλυση Βουλής >> προκήρυξη νέων εκλογών >> αποχή παλαιών κομμάτων >>> Συντριπτική νίκη Φιλελευθέρων : 307 επί 362 εδρών
Το έργο της Β΄Αναθεωρητικής Βουλής
Αναθεωρητικό : 53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων
1.ενίσχυση μοναρχίας >> συμμετέχει στην αναθεώρηση διασφάλιση διάκρισης εξουσιών
2.ασυμβίβαστο στρατιωτικής-Δ.Υ.-βουλευτικής ιδιότητας
3.μονιμότητα δικαστικών-δημοσίων υπαλλήλων
Νομοθετικό : 337 νέοι νόμοι
1.       Διορισμός Δ.Υ. με διαγωνισμούς
2.       Κανονισμοί εργασίας στις βιοτεχνίες-βιομηχανίες
3.       Διανομή γης στη Θεσσαλία
4.       Αναδιοργάνωση τοπικής αυτοδιοίκησης
5.       Βελτίωση απονομής δικαιοσύνης
6.       Αναθεώρηση κανονισμού Βουλής
Οι εκλογές του Μαρτίου 1912   :  Βενιζέλος :145 έδρες (κυρίαρχος)  - Λοιποί :36 έδρες
Η δομή του Βενιζελικού κόμματος των Φιλελευθέρων
·   Προσωποπαγές (τα πάντα υπό τον έλεγχο του Βενιζέλου)
·   Σύνδεσμοι Φιλελευθέρων : δε συμμετέχουν στη διαμόρφωση της πολιτικής του κόμματος – ομάδες φίλων
·   Αναδιοργάνωση κόμματος : ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων στην Αθήνα και αλλού (1912)
·   αναγκαστικά λαμβάνονταν υπόψη τα τοπικά συμφέροντα και οι αντιπαλότητες (όπως στα παλαιά κόμματα-όχι «ιδεατό κόμμα»)







Δ. 2. ΤΑ ΑΝΤΙΒΕΝΙΖΕΛΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ

Βασικά χαρακτηριστικά Αντιβενιζελικών Κομμάτων- Διαφορές με Φιλελευθέρους

Αντιβενιζελικά κόμματα
κόμμα Φιλελευθέρων


Συντηρητικά (ολοένα περισσότερο)
(εκσυγχρονιστικό)


Δεν επιθυμούν επιστροφή στην εποχή προ του 1909

Εύρος μεταρρυθμίσεων
Όχι μακροπρόθεσμη πολιτική–επίλυση επίκαιρων προβλημάτων
(ριζικές μεταβολές –μακροπρόθεσμοι στόχοι π.χ. Μεγάλη ιδέα)

Μέθοδοι άσκησης πολιτικής
απεχθάνονται διαρκή παρέμβαση κράτους –ενίσχυση εκτελεστικής εξουσίας
(ισχυρότατη εκτελεστική εξουσία, απόλυτος έλεγχος της πολιτικής ζωής από Βενιζέλο)


Υπερασπίζονται συμφέροντα πληττομένων από Φιλελευθέρους



Ραλλικό (Δημήτριος Ράλλης)
Απορρίπτει
·   εκσυγχρονισμό
·   ισχυρή εκτελεστική εξουσία
υποστηρίζει
·   Κοινοβούλιο ισχυρό
·   Βασιλιάς= σύμβολο εθνικής ενότητας
·   ενίσχυση παραγωγής - αύξηση θέσεων εργασίας >>> εξοπλισμοί
·   καταπολέμηση διαφθοράς και πατρωνίας
·   όχι συγκροτημένο πρόγραμμα για οικονομία
οπαδοί
·   μεσαία και κατώτερα αστικά στρώματα
·   μικροκαλλιεργητές

Εθνικόν Κόμμα (Κυριακούλης Μαυρομιχάλης)
·   δεν διέφερε από ραλλικό
·   Εκμεταλλεύτηκε συμμετοχή αρχηγού στα πολιτικά πράγματα μετά το 1909
·   υποστήριζε «Ανόρθωση» (που δεν είχαν υλοποιήσει οι Βενιζελικοί)

Κόμμα Γ. Θεοτόκη
·   ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣτο πιο μετριοπαθές αντιβενιζελικό
·   αύξηση των εξοπλισμών
·   φορολογικές ελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες
·   κάλπη με σφαιρίδιαείχε τη μεγαλύτερη εκλογική βάση μεταξύ των αντιβενιζελικών κομμάτων








Δ.3. Τα αριστερά κόμματα (ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ)
·   ιδρύθηκε από διανοούμενους ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος
θέσεις
1.       ισότητα ευκαιριών για όλα τα μέλη της κοινωνίας
2.       κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής
3.       διανομή των αγαθών ανάλογα με τις ανάγκες καθενός
4.       για υλοποίηση θέσεων αναγκαία : 
§  σταδιακή αναμόρφωση οικονομίας
§  συνταγματική μεταβολή.
§  οργάνωση εργατών σε επαγγελματικές ενώσεις -ίδρυση κόμματος
§  ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥίδρυσε το Λαϊκό Κόμμα (1910- Αλέξανδρος Παπαναστασίου ) με προγραμματικές θέσεις :
  1. αναμόρφωση πολιτικού συστήματος
  2. επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης
·         συμμετοχή στις δεύτερες εκλογές του 1910, 7 βουλευτές, κριτική υποστήριξη προς Φιλελευθέρους


Δ. 5. Το σοσιαλιστικό κόμμα (ΣΕΚΕ )
·   ιδρύθηκε το 1918 από συνέδριο σοσιαλιστών
θέσεις
1.       δημοκρατία
2.       παροχή εκλογικού δικαιώματος στις γυναίκες
3.       αναλογικό εκλογικό σύστημα
4.       εθνικοποίηση των μεγάλων πλουτοπαραγωγικών πηγών
5.       ειρήνη, χωρίς προσάρτηση εδαφών, βασισμένη στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης των λαών 
6.       δημοψηφίσματα για τα διαμφισβητούμενα εδάφη 
·   ήταν το πιο αυστηρά οργανωμένο κόμμα
·   ΙΔΡΥΣΗ ΣΕΚΕ 1918ως το 1919 υπέρ της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, αργότερα υπέρ της δικτατορίας του προλεταριάτου
·   μετονομάστηκε σε ΚΚΕ το 1924












Δ.4 Ο εθνικός διχασμός (1915-1922)
α. Από την παραίτηση του Βενιζέλου έως τη Συνθήκη των Σεβρών (1915-1920)
Οι σχέσεις Βενιζέλου-Κωνσταντίνου ως το 1915(όχι σύγκρουση)
·   Βενιζέλος : κυρίαρχος χωρίς αντιπολίτευση
·   Κωνσταντίνος : βασιλιάς από το 1913 – παρεμβαίνει αντισυνταγματικά στην εξωτερική πολιτική - η αντιπολίτευση του αναγνωρίζει αυτό το δικαίωμα >>> ενίσχυση εχθρών κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (αντιδημοκρατικών αξιωματικών)[1]
Ο Εθνικός Διχασμός
Οι διάσταση απόψεων σχετικά με τη συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Π. Πόλεμο
Φιλελεύθεροι
§  εδαφικά οφέλη >> η Ελλάδα με την Αντάντ
Βασιλιάς + Γενικό Επιτελείο Στρατού
§  ενδεχόμενη νίκη Κεντρικών Δυνάμεων 
§  ουδετερότητα (λόγω κυριαρχίας Αγγλίας)
§  Μυστική διπλωματία – παράνομα μέσα –
§  1915 προκαλεί δυο παραιτήσεις κυβέρνησης
Ο Διχασμός (από τη δεύτερη παραίτηση του Βενιζέλου έως την έξοδο της Ελλάδας στον Πόλεμο)
§  Εκλογές (μετά τη β΄ παραίτηση) : αποχή βενιζελικών
§  Εκδηλώσεις βίας και φανατισμού – μίσος ανάμεσα στις δυο παρατάξεις
Þ     Βασιλικοί= κατά κοινοβουλευτισμού- εθνικών συμφερόντων (για τους βενιζελικούς)
Þ     Βενιζελικοί= πράκτορες Αντάντ- κατά εθνικής ενότητας (για τους βασιλικούς)
§  Ενίσχυση διπολισμού - το Κοινοβούλιο αποδυναμώνεται (μέσα 1916)
§  Δημιουργία δυο αντίπαλων στρατιωτικών οργανώσεων
§  26 Σεπτεμβρίου 1916 : συγκρότηση κυβέρνησης Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη >> συγκρούσεις με διαστάσεις εμφυλίου πολέμου
§  Βενιζέλος κηρύσσει έκπτωτο το βασιλιά >>>ο βασιλιάς εγκαταλείπει τη χώρα
§  Οι Βενιζελικοί κυριαρχούν >> κήρυξη κατάστασης πολιορκίας
§  Διχασμός στο στρατό («Εθνική ΄Αμυνα»)
§  Παράταση θητείας Βουλής[2]
Η Ελλάδα στον πόλεμο

·   Στόχος η ικανοποίηση των εθνικών συμφερόντων
·   Αντιβενιζελικοί : διαφωνούν, θέλουν διατήρηση του εκτός συνόρων ελληνισμού, ευκαιριακή προσάρτηση χωρίς κίνδυνο
·   Κορύφωση διχασμού : απόπειρα δολοφονίας Βενιζέλου, δολοφονία Ίωνα Δραγούμη (1920)[3]
β. Από τη συνθήκη των Σεβρών έως την ήττα στη Μ. Ασία
·   Συνθήκη Σεβρών (10 Αυγ. 1920) : Ελλάδα δυο ηπείρων και πέντε θαλασσών – υλοποίηση Μεγ. Ιδέας
·   Εκλογές για αναθεωρητική βουλή (>>περιορισμός βασιλικών εξουσιών)
·   Νίκη αντιβενιζελικής αντιπολίτευσης >> Βενιζέλος στο εξωτερικό >> επιστροφή Κωνσταντίνου με δημοψήφισμα >>> συνέχιση εκστρατείας >> ήττα
·   25 Ιανουαρίου 1921 : Αναθεωρητική Εθνοσυνέλευση ανακηρύσσεται Συντακτική






ΠΗΓΕΣ

ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1844

1. Λαμβάνοντας υπόψη το περιεχόμενο των παραθεμάτων και τις πληροφορίες του σχολικού βιβλίου να αναλύσετε το περιεχόμενο της φράσης: «παρά το συντηρητικό του χαρακτήρα, στο Σύνταγμα του 1844 υπήρχαν και φιλελεύθερα στοιχεία».

ΠΗΓΗ 1
Την 8 Νοεμβρίου 1843 συνήλθεν η «της Γ΄ Σεπτεμβρίου εν Αθήναις Εθνική Συνέλευσιν». Ο Όθων, κηρύσσων την έναρξιν των εργασιών αυτής, διεδήλωσε την αντίληψιν ότι το καταρτισθησόμενον Σύνταγμα έπρεπε να είναι προϊόν συμφωνίας μεταξύ αυτού και των αντιπροσώπων του λαού: «Σχεδιάζοντες το Σύνταγμα της κοινής ημών πατρίδος, έλεγεν ο ΌΘων, ας μη φειδωλευθώμεν περί τας προς αλλήλους παραχωρήσεις... Ας συνομολογήσωμεν προς άλληλους συνθήκην, της οποίας η σκοπιμότης να φέρη τα εχέγγυα της διανομής αυτής και διαρκείας». Εξάλλου, οιονεί απολογούμενος, εβεβαίωνεν ότι είχον ήδη τεθή «διάφοροι ελεύθεροι θεσμοί, σκοπόν έχοντες να προπαρασκευάσωσι την εισαγωγήν του τελειωτικού Συντάγματος». Η Συνέλευσις, απαντώσα εις τον λόγον του θρόνου, απεδέχθη την αντίληψιν περί του Συντάγματος ως συνθήκης «μεταξύ Έθνους και βασιλέως, μελλούσης να καθιερώση αμετασαλεύτως των Ελλήνων τα δικαιώματα και του Θρόνου τα προνόμια», υπέμνησε δε αφενός μεν ότι «το Έθνος, καθόλην την διάρκειαν του ιερού υπέρ της ανεξαρτησίας του αγώνος καθιέρωσεν επανειλημμένως εις τας πράξεις των Συνελεύσεών του τας εθνωφελείς αρχάς και εγγυήσεις του συνταγματικού πολιτεύματος», και αφετέρου ότι «η ενέργεια των από της καθιδρύσεως της βασιλείας ελευθέρων διατάξεων... εκινδύνευε να χαλαρωθή ένεκα λυπηρών περιστάσεων» και ότι «μόνον το συνταγματικόν πολίτευμα θέλει δώσει ζωήν και μονιμότητα εις αυτάς». Αι παράγραφοι αυταί προσετέθησαν μετά ζωηράν συζήτησιν, καθην ετονίσθη όιτ «το συνταχθησόμενον πολίτευμα εκπηγάζει από κεκτημένον ηθικόν δικαίωμα καί δεν είναι εξεκείνων, τα οποία χορηγούσιν οι ηγεμόνες των λαών και έχουν δικαίωμα επομένως να ανακαλέσωσι» (Πρακτικά, σ. 73). ...
Το Σύνταγμα του 1844 συνετάγη κατά το πλείστον επί τη βάσει του Γαλλικού Συντάγματος (Charte) της 14 Αυγούστου 1830 και του Βελγικού της 7 Φεβρουαρίου 1831, χωρίς να μεταφέρη και την περί λαϊκής κυριαρχίας διάταξιν του τελευταίου τούτου. Δεν περιέλαβεν εξάλλου διατάξεις περί αναθεωρήσεως, ούτως ώστε οιαδήποτε μεταβολή δεν ήτο δυνατή άνευ συμπράξεως του βασιλέως.
Α. Σβώλου, Τα Ελληνικά Συντάγματα, σσ. 76-77
ΠΗΓΗ 2
ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
Εν ονόματι της αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος
Περί θρησκείας
Άρθρον 1. Η επικρατούσα θρησκεία εις την Ελλάδα είνε η της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, πάσα δε άλλη γνωστή θρησκεία είνε ανεκτή και τα της λατρείας αυτής τελούνται ακωλύτως υπό την προστασία των Νόμων, απαγορευομένου του προσηλυτισμού και πάσης άλλης επεμβάσεως κατά της επικρατούσης θρησκείας.
Περί δημοσίου δικαίου των Ελλήνων
Άρθρον 3. Οι Έλληνες είνε ίσοι ενώπιον του Νόμου και συνεισφέρουσιν αδιακρίτως εις τα δημόσια βάρη, αναλόγως της περιουσίας των · μόνοι δε οι πολίται Έλληνες είνε δεκτοί εις όλα τα δημόσια επαγγέλματα.
Πολίται είναι όσοι απέκτησαν η αποκτήσωσι τα χαρακτηριστικά του πολίτου κατά τους Νόμους του Κράτους.
Άρθρον 4. Η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστος· ουδείς καταδιώκεται, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται, ειμή οπόταν και όπως ο Νόμος ορίζη.
Άρθρον 5. Εκτός της περιπτώσει του αυτοφώρου εγκλήματος ουδείς συλλαμβάνεται, ουδέ φυλακίζεται, ειμή διαιτιολογημένου δικαστικού εντάλματος, το οποίον πρέπει να κοινοποιηθή κατά την στιγμήν της συλλήψεως ή προφυλακίσεως.
Άρθρον 6. Ποινή δεν επιβάλλει άνευ Νόμου, ορίζοντος προηγουμένως αυτήν.
Άρθρον 7. Έκαστος, ή και πολλοί ομού έχουσι το δικαίωμα να αναφέρωνται εγγράφως εις τας Αρχάς, τηρούντες τους Νόμους του Κράτους.
Άρθρον 8. Η κατοικία εκάστου είναι άσυλος, ουδεμία κατοίκον έρευνα ενεργείται, ειμή όταν και όπως ο νόμος διατάσση.
Άρθρον 9. Εν Ελλάδι ούτε πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος. Αργυρώνητος ή δούλος παντός γένους και πάσης θρησκείας είναι ελεύθερος, άμα πατήση επί ελληνικού εδάφους.
Άρθρον 10. Πας τις δύναται να δημοσιεύη προφορικώς τε, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του Κράτους.
Ο τύπος είναι ελεύθερος και λογοκρισία δεν επιτρέπεται.
Οι υπεύθυνοι συντάκται, εκδόται και τυπογράφοι εφημερίδων δεν υποχρεούνται εις ουδεμίαν χρηματικήν προκαταβολλήν λόγω εγγυήσεως.
Οι εκδόται εφημερίδων θέλουν είσθαι πολίται Έλληνες.
Άρθρον 11. Η ανωτέρα εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του Κράτους· εις δε την δημοτικήν συντρέχει και το Κράτος κατά το μέτρον της ανάγκης των δήμων.
Έκαστος έχει το δικαίωμα να συσταίνη εκπαιδευτικά καταστήματα, συμμορφούμενος με τους Νόμους του Κράτους.
Άρθρον 12. Ουδείς στερείται της ιδιοκτησίας του ειμή δια δημόσιον ανάγκην, προσηκόντως αποδεδειγμένην, όταν και όπως ο νόμος διατάσση, πάντοτε δε προηγουμένης αποζημιώσεως.
Άρθρον 13. Αι βάσαναι και η γενική δήμευσις απαγορεύονται.
Άρθρον 14. Το απόρρητον των επιστολών είνε απαραβίαστον.
Περί συντάξεως της Πολιτείας
Άρθρον 15. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.
Άρθρον 20. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παραυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.
Άρθρον 21. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
Περί της Βουλής
Άρθρον 59. Η Βουλή σύγκειται εκ Βουλευτών, εκλεγομένων των εχόντων δικαίωμα προς τούτο πολιτών, κατά τον περί εκλογής Νόμον.
Άρθρον 60. Οι Βουλευταί αντιπροσωπεύουσι το Έθνος και όχι μόνον την επαρχίαν υπό της οποίας εκλέγονται.
Α. Σβώλου, Τα Ελληνικά Συντάγματα, σσ. 153, 155, 161

2.Λαμβάνοντας υπόψη το περιεχόμενο του παραθέματος και τις πληροφορίες του βιβλίου σας να σχολιάσετε την άποψη (Ν. Διαμαντούρος : Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΓ΄, σ. 113): «... Ο εκλογικός Νόμος του 1844 ... ήταν το προοδευτικότερο εκλογικό νομοθέτημα της εποχής του».

ΠΗΓΗ
Ο από 18 Μαρτίου 1844 νόμος περί εκλογής βουλευτών
Ο Εκλογικός Νόμος καθιέρωνε την εκλογή των βουλευτών με πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων, που θα διεξαγόταν με άμεση, σχεδόν καθολική, και μυστική ψηφοφορία. Δικαίωμα ψήφου δινόταν στους πολίτες (άρρενες) ηλικίας 25 ετών συμπληρωμένων, «έχοντας προσέτι ιδιοκτησίαν τινά εντός της επαρχίας, όπου έχουσι την πολιτικήν διαμονήν των, ή εξασκούντας εν αυτή οποιονδήποτε επάγγελμα, ή ανεξάρτητον επιτήδευμα». Εξαιρούνται «α) Οι διατελούντες υπό ανάκρισιν επί κακουργήματι, β) Οι προσκαίρως ή δια παντός στερηθέντες κατά συνέπειαν δικαστικής αποφάσεως του δικαιώματος του ψηφοφορείν, γ) Οι στερούμενοι της ελευθέρας διαχειρίσεως της περιουσίας των».
Νικηφόρος Διαμαντούρος: Ι.Ε.Ε, τόμ. ΙΓ΄, σ. 112

3.Λαμβάνοντας υπόψη σας το κείμενο του βιβλίου σας και το περιεχόμενο του παραθέματος:
α) Να αποτιμήσετε τον χαρακτήρα του συντάγματος του 1844.
β) Η καθιέρωση των συνταγματικών-κοινοβουλευτικών θεσμών μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου ήταν αναγκαία αλλά αποδείχτηκε και ικανή συνθήκη για τη στερέωση των δημοκρατικών θεσμών ή υπήρχε σημαντική απόσταση μεταξύ τους; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.

ΠΗΓΗ
Σύνταγμα του 1844
Η σύμπραξη πάντως της εθνικής Συνέλευσης, σαν λαϊκής αντιπροσωπείας, στην κατάρτιση του Συντάγματος του 1844 προσέδωσε σαυτό χαρακτήρα «συμβολαίου» ανάμεσα στο λαό και τον μονάρχη. Θα πρέπει να διευκρινιστεί εδώ ότι τα κυρίαρχα στοιχεία της λαϊκής αντιπροσωπείας, που είχε συμπράξει στις σχετικές διαδικασίες, συνέθεσαν φατρίες από την άρχουσα τάξη, που έλεγχε την εξουσία σόλη τη διάρκεια της επανάστασης, και οι οποίες, καθώς αποδείχτηκε, είχαν την ευχέρεια να μεταθέτουν τον πολιτικό αγώνα από τα άμεσα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα στο ζήτημα της εγκαθίδρυσης συνταγματικών θεσμών. Κάτω από αυτές τις συνθήκες «Το αντιπροσωπευτικόν σύστημα εις μίαν κοινωνίαν εστερημένην επαρκούς κατανομής της γης και αναπτύξεως των μαζών, θα απετέλει κατανάγκην τον καταλληλότερον τρόπον επικρατήσεως της ολιγαρχίας δια των καλπών». Ανεξάρτητα από τις συγκεκριμένες διαπιστώσεις, το Σύνταγμα του 1884 υπήρξε κάτι περισσότερο από ένα Σύνταγμα παραχωρημένο: ένα «Σύνταγμα συμβόλαιο» ή «Σύνταγμα συνθήκη» ή, τέλος, «Σύνταγμα συνάλλαγμα».
Π. Πετρίδη, Πολιτικές δυνάμεις και συνταγματικοί θεσμοί στη νεότερη Ελλάδα
(1844-1940), σ. 20-21
4.Αφού μελετήσετε το παράθεμα, να συζητήσετε στην τάξη για τη σημασία της αρχής της καθολικής ψηφοφορίας ως μηχανισμού συμμετοχής στην πολιτική ζωή το μητρώον του συνταγματικού πολιτεύματος»).

ΠΗΓΗ 1
Η διαφαινόμενη πρόθεση της Επιτροπής να παρακάμψει το θέμα της καθολικής ψηφοφορίας προκάλεσε αντιδράσεις στην Β΄ Εθνική Συνέλευση. (σημ: η Β΄ Εθνική Συνέλευση ήταν απόρροια της μεταπολίτευσης του 1862). Έτσι, και με αφορμή την διευκρίνιση που έκανε ο υπουργός των Εσωτερικών Αλ. Κουμουνδούρος ότι ο εκλογικός νόμος που θα ψήφιζε η Συνέλευση θα ήταν μεταβλητός, ο Α. Διαμαντόπουλος, πληρεξούσιος της ελληνικής παροικίας της Ιερουσαλήμ, κατέθεσε τροπολογία στο άρθρο του Σχεδίου, με την οποία καθιερωνόταν ρητά η καθολική ψηφοφορία: «Η Βουλή σύγκειται εκ βουλευτών εκλεγομένων αμέσως και δια μυστικής και καθολικής ψηφοφορίας». Η τροπολογία αυτή αποτέλεσε και το έναυσμα της συζήτησης.
Στην αγόρευσή του ο Α. Διαμαντόπουλος, αφού επέκρινε την διάταξη του «Σχεδίου Συντάγματος» ως «αόριστον», από την οποία «τεκμαίρεται ότι η Συνέλευσις δεν έχει πεποιθήσεις ή ότι δεν υπάρχουν αρχαί αι οποίαι να διέπουν την ύλην ταύτην», υπογράμμισε τα εξής:
«Το ζήτημα, κύριοι, το οποίον πρέπει να λύσωμεν, είναι το ακόλουθον· η άμεσος εκλογή και η καθολική ψηφοφορία είναι αρχή ή όχι; Εάν είναι αρχή πρέπει να εξασφαλισθή δια του Συντάγματος. Φρονώ ότι είναι η υπερτάτη πασών των αρχών, ότι είναι το μητρώον του συνταγματικού πολιτεύματος [...] Θέτοντες εις αμφιβολίαν το δικαίωμα της αμέσου εκλογής και της καθολικής ψηφοφορίας, θέτομεν εις αμφιβολίαν αυτήν την τάξιν, αφήνομεν ανοικτόν το στάδιον των επαναστάσεων...».
………………………………………………………………………………………….
Ειδικότερα ο Σπ. Αντωνόπουλος στην Β΄ Εθνική Συνέλευση υποστήριξε ότι «η αρχή της καθολικής ψηφοφορίας είναι συνάδουσα με τα ήθη του έθνους μας», επισημαίνοντας τις θεσμικές και ιδεολογικές ρίζες της ισοπολιτείας:
«Η ελληνική κοινωνία ανεγνώρισε πάντοτε και αναγνωρίζει την ικανότητα εις πάντας τους πολίτας [...] απέκρουσε πάντοτε την αριστοκρατίαν, δεν εθεώρησε την ικανότητα, την νοημοσύνην εις μόνον τον πλούτον ή και εις πλεονεκτήματα της τύχης...».
Αποκάλυψε την ταξική υφή της περιορισμένης ψήφου, υπογραμμίζοντας με έμφαση:
«Πάντοτε οι πλουσιώτεροι συνήλθον και απεφάσισαν υπέρ εαυτών, αποκλείσαντες τους λοιπούς από την σύσκεψιν περι των κοινών πραγμάτων. Πάντοτε οι πλούσιοι, φροντίζοντες υπέρ εαυτών και θέλοντες να διατηρήσωσιν εις εαυτούς υπεροχήν τινά επί των λοιπών, απεστέρησαν το πλείστον μέρος των πολιτών από την ανάμιξιν των εις τα της πολιτείας δια της ψηφοφορίας επί της εκλογής των αντιπροσώπων των δήμων ή των επαρχιών».
Κατέδειξε παράλληλα τον ολιγαρχικό χαρακτήρα της περιορισμένης ψήφου, αλλά και της κρατικής εξουσίας που απορρέει από αυτήν:
«Η αρχή η εναντία, κύριοι, (της περιορισμένης ψήφου) είναι καταστρεπτική δια τας κοινωνίας, είναι οπισθοδρομική, τείνουσα εις την ευημερίαν μεν των ολίγων, των εχόντων ψήφον εις τας εκλογάς, τουτέστιν των προνομιούχων, εις την δυστυχίαν δε των πολλών, θεωρουμένων ως παριών [...] Αποκλείουσα από των εκλογών την πολυαριθμοτέραν τάξιν, αποκαθιστά την τάξιν αυτήν δούλην αιωνίως ταπεινήν, αναμένουσαν τα πάντα από της εξουσίας και μη φροντίζουσαν ποτέ περί των πραγμάτων της πολιτείας, υπέρ ης οφείλει τις κατά καθήκον και ως εκ του κοινού συμφέροντος να μεριμνά σπουδαίως· διότι η αδιαφορία και η ακηδία των πολιτών φέρει εις Συνταγματικήν κωμωδίαν, τουτέστιν εις Μοναρχίαν απόλυτον υπό την μορφήν συνταγματικής πολιτείας...».
Επέμεινε ιδιαίτερα στον εγγυητικό χαρακτήρα της συνταγματικής καθιέρωσης της καθολικής ψηφοφορίας, επισημαίνοντας με διορατικότητα όχι μόνο την ανάγκη της κατοχύρωσης του θεσμού απέναντι σε μελλοντικές επιβουλές, αλλά τον ρόλο του ως εγγύησης για την τήρηση του Συντάγματος.
«Αν, κύριοι, παραλείψητε να εγγράψητε εν των πολιτεύματι την αρχήν της καθολικής ψηφοφορίας, εάν αφήσητε αυτό το σημαντικώτερον δικαίωμα του πολίτου μετέωρον [...] τα πολιτικά δικαιώματά σας δεν υπάρχουσι εξησφαλισμένα, αλλεις διάκρισιν άλλων [...] αι ελευθερίαι σας δύνανται να καταστωθώσιν προβληματικαί [...] δεν θέλετε έχει ελευθερίας εδραίας, δεν θέλετε ίδει ακριβώς εφηρμοσμένας τας ψηφισθείσας διατάξεις του Συντάγματος [...] Ένεκα τούτου οφείλετε να προνοήσητε περι του μέλλοντος [...] Ένεκα τούτου ζητώ τη υπέρ της καθολικής ψηφοφορίας εγγύησιν εν των πολιτεύματι...».

Ανέδειξε με αξιοπρόσεκτη δημοκρατική ευαισθησία τον νομιμοποιητικό ρόλο της καθολικής ψηφοφορίας:
«Αντιπροσωπεία καλή είναι αναντιρρήτως, κύριοι, εκείνη ήτις εκφράζει τας θελήσεις εκείνων οίτινες καλούνται υπό του Συντάγματος να λάβωσι μέρος εις την πολιτείαν [...] δεν δύνασθε να θεωρήτε αντιπροσώπους της εθνικής θελήσεως εκείνους οίτινες εξελέχθησαν υπό ολίγων πορνομιούχων, ούτε αι πράξεις των τοιούτων αντιπροσώπων δύνανται να έχωσιν επιρροήν επί της εθνικής ολομελείας. Είναι σεβασταί αι αποφάσεις ενός σώματος, όταν αντιπροσωπεύη δια της καθολικής εκλογής την γνώμην της πλειοψηφίας των πολιτών του Κράτους. Υπό τοιαύτην έποψιν εθεώρησα και θεωρώ το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας...».
Συνέλαβε, τέλος, στις βαθύτερες διαστάσεις του, τον παιδαγωγικό ρόλο του θεσμού, αποβλέποντας στην ουσιαστική πολιτικοποίηση αλλά και στον εκδημοκρατισμό της ελληνικής κοινωνίας:
«Η καθολική ψηφοφορία ως αναλλοίωτος αρχή [...] θέλει διδάξει την κοινωνίαν περί των δικαιωμάτων και καθηκόντων της προς την πολιτείαν. Ο πολίτης, λαμβάνων μέρος εις την επιλογήν των αντιπροσώπων, εισέρχεται εις το σχολείον της πολιτικής, συσκέπτεται, συζητεί, διδάσκεται, βελτιούται εις τας ιδέας του και γίνεται των όντι χρηστός και άξιος πολίτης».
Γ. Χ. Σωτηρέλη, Σύνταγμα και Εκλογές στην Ελλάδα..., σσ. 46-51

ΤΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑ ΤΟΥ 1844 ΚΑΙ ΤΟΥ 1864

5.Αφού μελετήσετε τις πηγές, να συζητήσετε την άποψη: «Το Σύνταγμα του 1864, παρόλο που εμφανίζεται ως συνέχεια του Συντάγματος του 1844, παρουσιάζει μια σημαντικότατη διαφορά, η οποία έγκειται κυρίως στην καθιέρωση της δημοκρατικής αρχής» (Γ. Χ. Σωτηρέλη, Σύνταγμα και Εκλογές στην Ελλάδα ..., σ. 431).

ΠΗΓΗ 1
α) ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1844
Περί συντάξεως της Πολιτείας
Άρθρον 15. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.
Άρθρον 16. Το δικαίωμα της προτάσεως των Νόμων ανήκει είς τε τον Βασιλέα, την Βουλήν και την Γερουσίαν. Πας νόμος, αφορών τους ετησίους προϋπολογισμούς, τα έσοδα ή τα έξοδα του Κράτους, διάθεσιν εθνικής περιουσίας, τον ετήσιον προσδιορισμόν της Στρατιωτικής και Ναυτικής δυνάμεως και την στρατολογίαν και την Ναυτολογίαν, εισάγεται πρώτον εις την Βουλήν και ψηφίζεται παραυτής.
Άρθρον 17. Ουδεμία πρότασις, αφορώσα αύξησιν των εξόδων του προϋπολογισμού δια μισθοδοσίαν ή σύνταξιν, ή εν γένει διόφελος προσώπου, πηγάζει εκ της Βουλής, ή της Γερουσίας.
Άρθρον 18. Εάν πρότασις Νόμου απορριφθή υπό μιας των τριών νομοθετικών δυ-νάμεων, δεν παρουσιάζεται εκ νέου εις την αυτήν βουλευτικήν σύνοδον.
Άρθρον 19. Η επίσημος ερμηνεία των Νόμων ανήκει εις την νομοθετικήν εξουσίαν.
Άρθρον 20. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παραυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.
Άρθρον 21. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί απο-φάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
Περί του Βασιλέως
Άρθρον 22. Το πρόσωπον του Βασιλέως είναι ιερόν και απαραβίαστον, οι δε Υπουρ-γοί αυτού είναι υπεύθυνοι.
Περί της Γερουσίας
Άρθρον 69. Η Γερουσία είναι μέρος αναπόσπαστον της νομοθετικής εξουσίας.
Άρθρον 70. Ο Βασιλεύς διορίζει τους Γερουσιαστάς ισοβίως.
Τα Διατάγματα του διορισμού των προσυπογράφονται παρά του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου.
Περί δικαστικής εξουσίας
Άρθρον 86. Η δικαιοσύνη πηγάζει από του βασιλέως, ενεργείται δε δια δικαστικών, υπαυτού διοριζομένων.
β) ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1864
Περί του δημοσίου βίου των Ελλήνων
Άρθρον 10. Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι ησύχως και αόπλως: μόνον εις τας δημοσίας συναθροίσεις δύναται να παρίσταται η Αστυνομία. Αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται να απαγορευθώσιν, αν ως εκ τούτων επίκηται κίνδυνος εις την δημοσίαν ασφάλειαν.
Περί συντάξεως της Πολιτείας
Άρθρον 21. Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους, ενεργούνται δε καθον τρόπον ορίζει το Σύνταγμα.
Άρθρον 22. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται υπό του Βασιλέως και της Βουλής.
Άρθρον 23. Το δικαίωμα της προτάσεως των νόμων ανήκει εις την Βουλήν και τον Βα-σιλέα, όστις ενασκεί τούτο διά των υπουργών.
Άρθρον 24. Ουδεμία πρότασις, αφορώσα αύξησιν των εξόδων του προϋπολογισμού δια μισθοδοσίαν ή σύνταξιν, ή εν γένει διόφελος προσώπου, πηγάζει εκ της Βουλής.
Άρθρον 25. Εάν πρότασις νόμου απορριφθή υπό μιας των δύο νομοθετικών εξουσιών, δεν εισάγεται εκ νέου εις την αυτήν βουλευτικήν Σύνοδον.
Άρθρον 26. Η αυθεντική ερμηνεία των νόμων ανήκει εις την νομοθετικήν εξουσίαν.
Άρθρον 27. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παραυτού διοριζομένων υπευθύνων υπουργών.
Άρθρον 28. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί απο-φάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.
Περί του Βασιλέως
Άρθρον 29. Το πρόσωπον του Βασιλέως είναι ανεύθυνον και απαραβίαστον, οι δε Υπουργοί αυτού είναι υπεύθυνοι.
Άρθρον 44. Ο Βασιλεύς δεν έχει άλλας εξουσίας, ειμή όσας τω απονέμουσι ρητώς το Σύνταγμα και οι συνάδοντες προς αυτό ιδιαίτεροι Νόμοι.
Περί δικαστικής εξουσίας
Άρθρον 87. Η δικαιοσύνη απονέμεται υπό δικαστών διοριζομένων υπό του Βασιλέως κατά τον Νόμον.
ΠΗΓΗ 2
α) Στην Ελλάδα, είναι αναμφισβήτητα δυσδιάκριτες οι δύο φάσεις που χαρακτηρίζουν τα περισσότερα ευρωπαϊκά Συντάγματα: η φιλελεύθερη και η δημοκρατική. Ωστόσο, οι φάσεις αυτές είναι υπαρκτές, παρά τις διαφορετικές κοινωνικοπολιτικές αντιστοιχήσεις τους.
Στην πρώτη φάση, την φιλελεύθερη, αντιστοιχεί κατά βάση το Σύνταγμα του 1844, το οποίο, αντιγράφοντας τα ευρωπαϊκά Συντάγματα της παλινόρθωσης και του «συντηρητικού φιλελευθερισμού», δίνει περισσότερη έμφαση σε εκείνα ακριβώς τα στοιχεία που συγκροτούσαν τον σκληρό πυρήνα του: εθνικό κράτος, μοναρχική αρχή, διάκριση λειτουργιών, προστασία των ατομικών μόνο δικαιωμάτων. Παράλληλα, είναι το Σύνταγμα προς το οποίο ταιριάζει πράγματι σε μεγάλο βαθμό η προβληματική των «επείσακτων θεσμών». Η πολιτική ιδεολογία που το διαπνέει είναι φορτισμένη με τις συνταγματικές επιλογές της αστικής τάξης των δυτικοευρωπαϊκών χωρών, που οργάνωνε την θεσμοποίηση της κοινωνικοοικονομικής της επιβολής. Ο στεγανός διαχωρισμός κράτους-κοινωνίας και η καθιέρωση ενός «κράτους νυκτοφύλακα», που θα απείχε από την ανάμιξη στην οικονομική ζωή (στα πλαίσια της αρχής laissez faire laissez passer, le monde va de lui-même) και παράλληλα θα διασφάλιζε πολιτικά την ταξική κυριαρχία των αστών, ήταν χωρίς αντικείμενο σε μία χώρα όπου οι κοινωνικες αντιθέσεις ήταν αμβλυμένες, η ιδιωτική κοινωνία εμβρυώδης και τα πάντα αναμένονταν από το κράτος. Με το Σύνταγμα λοιπόν του 1844 δεν οργανώθηκε ένα κράτος που να αποτελεί «μορφή» της συγκεκριμένης κοινωνίας, αλλά ένα κράτος που η διαμόρφωσή του απηχούσε τις κοινωνικοπολιτικές αντιθέσεις των προηγμένων ευρωπαϊκών χωρών ...
β) Στη δεύτερη φάση, την δημοκρατική, αντιστοιχεί κατά βάση το Σύνταγμα του 1864. Το Σύνταγμα αυτό, παρόλο που εμφανίζεται ως συνέχεια του Συντάγματος του 1844, παρουσιάζει μία σημαντικότατη διαφορά, η οποία έγκειται κυρίως στην καθιέρωση της δημοκρατικής αρχής, δεν εξαντλείται όμως σε αυτήν. Η Β΄ Εθνική Συνέλευση, αντιπροσωπεύοντας τα δυναμικότερα στοιχεία της πολιτικής και κοινωνικής ζωής τόσο του ελληνικού χώρου όσο και της διασποράς- και ηγεμονευόμενη από μία πολιτικοϊδεολογική τάση «προοδευτική» και «δημοκρατική», συνέταξε το πολίτευμα με βασικό κριτήριο της κοινωνικές και εθνικές ιδιαιτερότητες και προτεραιότητες. Το αν προέκυψαν δημοκρατικοί θεσμοί δεν ήταν, βέβαια, μηχανιστική αντανάκλαση αυτής της επιλογής. Μία τριακονταετία αυταρχικής ή ημιαυταρχικής διακυβέρνησης είχε δημιουργήσει ισχυρά δημοκρατικά ανακλαστικά, ενώ μία νέα γενιά πολιτικών, με ριζοσπαστικούς πολιτικούς στόχους, εισερχόταν ορμητικά στο προσκήνιο, εκφράζοντας και την δυναμική των κοινωνικών ανακατατάξεων που κυοφορούνταν στην αρχή της δεκαετίας του 1860. «Από των χειρών των κοτζαμπάσηδων, των φαναριωτών και των Βαυαρών η εξουσία σύμπασα περιήλθεν εις άνδρας εξερχόμενους εκ των σπλάχνων του κυριάρχου λαού και ο τόπος κυβερνάται πλέον δια του τόπου», έγραφε χαρακτηριστικά ο Ν. Δραγούμης, επισημαίνοντας επιγραμματικά την αλλαγή φρουράς που σηματοδότησε η επανάσταση του 1862.
Το Σύνταγμα λοιπόν του 1864 χαρακτηρίζεται όχι μόνον από τη δημοκρατική υφή του, αλλά, σε μεγάλο βαθμό, και από αυτόνομη ιδεολογικο-πολιτική θεμελίωση. Η λογική της άκριτης μεταφύτευσης ξένων θεσμών είχε πλέον παρέλθει. Δυο δεκαετίες λειτουργίας του πολιτεύματος, που εγκαθιδρύθηκε με το Σύνταγμα του 1844, ήταν αρκετές για να αναδειχθούν οι βασικές ασυμπτωτότητες «επείσακτων θεσμών» και εγχώριων δομών». Έτσι, οι δημοκρατικοί θεσμοί που στοιχειοθετούν την επικράτηση της δημοκρατικής αρχής συνιστούν παράλληλα και την αναπροσαρμογή της θεσμικής οργάνωσης του κράτους στα δεδομένα μιας κοινωνίας, της οποίας τον ορίζοντα δεν σκίαζαν ούτε έντονες και αξεδιάλυτες ταξικές αντιθέσεις ούτε οξείες πολιτικές και ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Αλλά και η συγκεντρωτική δομή του κράτους, καθώς και η διατήρηση της κληρονομικής βασιλείας, πέρα από τους αυτόνομους ιστορικούς και ιδεολογικούς καθορισμούς τους, εξυπηρετούσαν παρόμοιες κατά βάση επιδιώξεις: οι κοινωνικές ιδιαιτερότητες επέβαλλαν την θεσμική οργάνωση του κράτους κατά τρόπο ώστε αυτό να μπορεί να ανταποκριθεί στον ρόλο του μοχλού της οικονομικής ανάπτυξης. Οι εθνικές προτεραιότητες υπαγόρευαν προσεκτικούς και ρεαλιστικούς χειρισμούς ανάμεσα στις συμπληγάδες της ξένης διπλωματίας και των διεθνών συσχετισμών.
Γ. Χ. Σωτηρέλη, Σύνταγμα και Εκλογές στην Ελλάδα 1864-1909. Ιδεολογία και πράξη της καθολικής ψηφοφορίας, εκδ. Θεμέλιο, 1991, σσ. 430-432